ДИЙҚАН ХОЖАЛЫҒЫ ҲАҚҚЫНДА

ҚАРАҚАЛПАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ НЫЗАМЫ

28.11.1998-ж. №406/I

 

ДИЙҚАН ХОЖАЛЫҒЫ ҲАҚҚЫНДА

 

Усы Нызамға төмендегилерге муўапық өзгерислер киргизилген

28.12.2001-ж. 144/II-санлы ҚР Нызамы

29.05.2004-ж. 273/II-санлы ҚР Нызамы

05.10.2007-ж. 165/III-санлы ҚР Нызамы

25.04.2009-ж. 240/III-санлы ҚР Нызамы

22.05.2010-ж. 31/II-санлы ҚР Нызамы

28.12.2010-ж. 64/IV-санлы ҚР Нызамы

30.06.2011-ж. 88/VI-санлы ҚР Нызамы

30.09.2014-ж. 229/XVI-санлы ҚР Нызамы

11.08.2017-ж. 153/XVII-санлы ҚР Нызамы

29.06.2019-ж. 258/ XXVI-санлы ҚР Нызамы

 

Усы нызам дийқан хожалықларын шөлкемлестириў, олардың жумысы ҳәм сапластырылыўының ҳуқықый тийкарларын, ҳуқық ҳәм миннетлемелерин белгилейди, басқа юридикалық ҳәм физикалық тәреплери менен мүнәсибетлерин тәртиплестиреди.

 

I-бап. УЛЫЎМА РЕЖЕЛЕР

 

         1-статья. Дийқан хожалығы

Дийқан хожалығы семьялық майда товар хожалығы болып, семья ағзаларының жеке мийнети тийкарында, мийрас етип қалдырылатуғын өмирлик ийелик етиў ушын семья басшысына берилген жер участкасында аўыл хожалығы өнимин жетистиреди ҳәм сатады. ((ҚР ЖК 29.06.2019-ж. 258/XXVI санлы ҚР Нызамына тийкар алып тасланды)

Дийқан хожалығындағы жумыс исбилерменлик жумысына жатады ҳәм дийқан хожалығы ағзаларының қәлеўи бойынша юридикалық тәреп дүзген рәўиште ҳәм юридикалық тәреп дүзбестен әмелге асырылыўы мүмкин.

Дийқан хожалығы өз жумысында жалланба мийнеттен турақлы тийкарда пайдаланыўы мүмкин емес.

 

2-статья. Дийқан хожалығы ҳаққындағы нызам актлери

Дийқан хожалықларын шөлкемлестириў, олардың жумысы ҳәм сапластырылыўына байланыслы мүнәсибетлер усы Нызам ҳәм басқа нызам актлери менен тәртиплестириледи.

 

3-статья. Дийқан хожалығы ағзалары

Дийқан хожалығы ағзалары қатарына биргеликте жасап атырған ҳәм дийқан хожалығын биргеликте жүргизип атырған семья баслығы, оның ҳаялы (ери), балалары, соның ишинде перзентликке алынған балалары, тәрбияға алған балалар, ата-аналары, мийнетке жарамлы жасқа жеткен басқа туўысқанлары киреди.

 

4-статья. Дийқан хожалығы баслығы

Юридикалық ҳәм физикалық тәреплер менен өз-ара мүнәсибетлерде дийқан хожалығы атынан усы хожалық  баслығы ҳәрекет етеди.

Дийқан хожалығы баслығы болып нызам актлеринде белгиленген тәртипте жер участкасына мийрас етип қалдыратуғын өмирлик ийелик етиў ҳуқықы берилген семья баслығы яки семьяның ҳәрекетке жарамлы ағзаларының бири есапланады.

Дийқан хожалығының баслығы ўақытша мийнетке жарамлылығын жойтқан жағдайда ямаса узақ ўақыт болмағанда ол өз миннетлерин атқарыў ўәкиллигин усы хожалық ағзаларынан бирине бериўге ҳақылы.

 

5-статья. Дийқан хожалығын шөлкемлестириў тәртиби

Дийқан хожалығы ықтыярлы тийкарда дүзиледи ҳәм пуқараға белгиленген тәртипте жер участкасы берилгеннен ҳәм дийқан хожалығы мәмлекетлик дизимге алынғаннан кейин шөлкемлестирилген болып есапланады.

Дийқан хожалығы аўыл хожалығына арналған жерлерде ҳәм тереклер менен қапланбаған тоғай қоры жерлеринде, сондай-ақ резерв жерлерде шөлкемлестириледи.

Дийқан хожалығын жүргизиў ушын жер участкасын алыўға мүтәж болған пуқаралар жасаў орнындағы район (қала) ҳәкимине шаңарағының қурамын ҳәм жер участкасының мөлшерленген орнын көрсеткен ҳалда арза береди.

Район (қала) ҳәкими жер участкаларын бериў (реализация етиў) мәселелерин қарап шығыўшы комиссияның жуўмағы тийкарында дийқан хожалығын жүргизиў ушын пуқараларға жер участкаларын бериў ҳаққында шешим қабыл етеди ямаса арза ийесине жер участкасын бериў бойынша тийкарланған бас тартыў ҳаққындағы жуўабын жибереди.

Район (қала) ҳәкиминиң жер участкасын бериўден бас тартыў ҳаққындағы шешими үстинен судқа ямаса бойсыныў тәртибинде жоқары турыўшы уйымға, лаўазымлы шахсқа шағым етилиўи мүмкин.

 

6-статья. Дийқан хожалығын мәмлекетлик дизимге алыў

Дийқан хожалығын мәмлекетлик дизимге алыў нызам ҳүжжетлеринде белгиленген тәртипте әмелге асырылады. Дийқан хожалығы жер участкасына өмирлик ийелик етиў ҳуқықын бериўши мәмлекетлик ҳүжжет ҳәм мәмлекетлик дизимнен өткерилгенлиги ҳаққындағы белгиленген үлгидеги гуўалық бериледи.

Егер мәмлекетлик дизимге алыў белгиленген мүддетте әмелге асырылмаса яки дийқан хожалығы баслығы тийкарсыз деп есаплайтуғын себеплер бойынша бас тартылса, хожалық баслығы судқа мүрәжат етиўи мүмкин.

Пуқаралардың өзин-өзи басқарыў уйымлары ҳәр бир дийқан хожалығын Хожалық дәптерине киргизип, онда дийқан хожалығының қурамы, хожалық баслығы ямаса оның ўазыйпасын атқарыўшы адам, сондай-ақ хожалықтың шөлкемлестириў-ҳуқықый түри (юридикалық тәреп шөлкемлестирген рәўиште яки юридикалық тәрепти шөлкемлестирместен) ҳаққындағы мағлыўматларды белгилеп қояды.

Дийқан хожалықларын мәмлекетлик дизимнен өткериў ушын мәмлекетлик бажы өндирилмейди.

 

II бап. ДИЙҚАН ХОЖАЛЫҚЛАРЫНА ЖЕР БЕРИЎ. ЖЕРГЕ ИЙЕЛИК ЕТИЎ, ЖЕРДЕН ПАЙДАЛАНЫЎ ҲӘМ СУЎ ТУТЫНЫЎЫ

 

7-статья. Yй қапталы жер участкасы

         Yй қапталы жер участкасы -аўыл хожалық өнимин еркин саўда ҳәм семья зәрүрликлери ушын жетистириў, сондай-ақ жеке тәртиптеги турақ жай қурылысы ҳәм турақ жайды абаданластырыў мақсетинде семья ағзаларынан бирине мийрас етип қалдырылатуғын өмирлик ийелик етиўге нызам актлеринде белгиленген тәртипте ҳәм өлшемлерге ажратып берилетуғын жер участкасы болып табылады.

Yй қапталы жер участкасына мийрас етип қалдырылатуғын өмирлик ийелик етиў ҳуқықы Жер участкасына мийрас етип қалдырылатуғын өмирлик ийелик етиў ҳуқықын бериўши мәмлекетлик ҳүжжет пенен гуўаландырылады.

 

8-статья. Дийқан хожалықларына жер бериў шәртлери

Шаңарақлы ҳәм аўыллық жерлерде кеминде үш жыл даўамында жасап атырған пуқараларға, сондай-ақ районлық фермер, дийқан хожалықлары ҳәм қыйтақ жер ийелери кеңесиниң ҳәмде Өзбекстан жаслар аўқамы районлық кеңесиниң биргеликте берилген минезлемесине ийе болған жас пуқараларға дийқан хожалығын жүргизиў ушын мийрас етип қалдырылатуғын өмирлик ийелик етиўге жер участкалары суўғарылатуғын жерлерде 0,35 гектарға шекем ҳәм суўғарылмайтуғын (қарызғар) жерлерде 0,5 гектарға шекемги өлшемде, шөл ҳәм саҳра аймақларында болса суўғарылмайтуғын жайлаўлардан 1 гектарға шекемги өлшемде бериледи. (ҚР ЖК 29.06.2019-ж. 258/XXVI санлы ҚР Нызамына тийкар өзгерислер киргизилген)

Аўыллық жерлерде кеминде үш жылдан берли жасап атырғанлығы ҳаққындағы талап жаңа суўғарылатуғын жер массивлери ушын қолланылмайды. Бунда дийқан хожалығын жүргизиў ушын берилетуғын жер участкасының өлшеми жеке тәртипте турақ жай қурыў ушын мийрас етип қалдырылатуғын өмирлик ийелик етиўге бурын берилген ямаса берилетуғын жер участкасын есапқа алған ҳалда анықланады.

Дийқан хожалығын жүргизиў ушын жер участкалары имаратлар ҳәм қурылмалар қурыў ҳуқықысыз бериледи. Усы қағыйда жеке тәртипте турақ жай қурыў ушын мийрас етип қалдырылатуғын өмирлик ийелик етиўге бурын берилген ямаса берилетуғын жер участкаларына қолланылмайды.

Пуқараларға дийқан хожалығын жүргизиў ушын 0,06 гектар шеңберинде  жер участкаларына мийрас етип қалдырылатуғын өмирлик ийелик етиў ҳуқықы «Ким зыят» саўдасы тийкарында сатылыўы мүмкин.

Дийқан хожалығына ажыратылған жердиң шегаралары натурада (жердиң өзинде) жер дүзиў хызмети уйымлары тәрепинен жергиликли бюджет қаржылары есабынан белгиленеди.

Жер участкасынан ақылға уғрас ҳәм нәтийжели пайдаланып атырған дийқан хожалығына район (қала) ҳәкиминиң шешими менен аўыл хожалығы өнимин жетистириў ҳәм сатыў, от-жем жетистириўди шөлкемлестириў, сондай-ақ жайлаўлар жаратыў ушын қысқа мүддетли ижараға қосымша рәўиште жер участкалары берилиўи мүмкин. (ҚР ЖК 29.06.2019-ж. 258/XXVI санлы ҚР Нызамына тийкар өзгерислер киргизилген)

Дийқан хожалығын жүргизиў ушын пуқараларға жер участкаларын бериў тәртиби Өзбекстан Республикасының Жер кодекси, усы Нызам ҳәм басқа да нызам актлери менен белгиленеди.

 

9-статья. Жерге ийелик етиў ҳәм пайдаланыў

Дийқан хожалығының жерге ийелик етиў ҳәм жерден пайдаланыў тараўындағы ҳуқық ҳәм миннетлемелери нызам актлери менен белгиленеди.

Дийқан хожалығына мийрас етип қалдырылатуғын өмирлик ийелик етиўге берилген жер участкалары меншиклестирилиўи ҳәм алыў-сатыў, гиреў, саўдаға бериў, алмастырыў объекти болыўы мүмкин емес.

Жер участкасына мийрас етип қалдырылатуғын өмирлик ийелик етиў ҳуқықы кредит алыў ушын гиреўге қойылыўы мүмкин.

Дийқан хожалығына берилген үй қапталы жер участкасы бөлиниўи мүмкин емес.

Жер участкасының өлшеми ҳәм шегаралары тек ғана дийқан хожалығы баслығының келисими менен өзгертилиўи мүмкин. (ҚР ЖК 29.06.2019-ж. 258/XXVI санлы ҚР Нызамына тийкар өзгерислер киргизилген)

Дийқан хожалығы баслығы қайтыс болған жағдайда, жер участкасына мийрас етип қалдырылатуғын өмирлик ийелик етиў ҳуқықы усы хожалық ағзаларының өз-ара келисиўи тийкарында, дийқан хожалығы жумысын даўам еттириўди қәлеген хожалық ағзаларынан бирине мийрас бойынша өтеди. Дийқан хожалығы баслығы мийнет қәбилийетин толық жойтқан жағдайда, жер участкасына ийелик етиў ҳәм оннан пайдаланыў ҳуқықы хожалық ағзаларынан бирине нызам актлеринде белгиленген тәртипте ҳәм шәртлерде тапсырылады.

Дийқан хожалығының жер участкасын мәмлекет ҳәм жәмийет мүтәжликлери ушын алып қойыўға нызамда нәзерде тутылған жағдайларда, тек басқа тең қунлы жер участкасы берилип, тереклердиң, бузылып атырған имарат ҳәм қурылмалардың базар баҳасы қапланғаннан кейин ямаса олар басқа жерге көширилгеннен яки басқа имаратлар ҳәм қурылмалар қурылғаннан кейин ҳәмде барлық зыянлардың (қолдан жиберилген пайданы қосқан ҳалда) орны нызам ҳүжжетлеринде белгиленген жағдайларда ҳәм тәртипте толық көлемде қапланғаннан кейин жол қойылады. (ҚР ЖК 11.08.2017-ж. 153/XVII-санлы Нызамына тийкар өзгерислер киритилген)

 

 

 

 

10-статья. Жер участкасына пайдаланғанлығы ушын төленетуғын ҳақы

Дийқан хожалығына мийрас етип қалдырылатуғын өмирлик ийелик етиў ҳуқықы тийкарында берилген жер участкасынан пайдаланғанлығы ушын ҳақы жер салығы түринде өндириледи. (ҚР ЖК 29.06.2019-ж. 258/XXVI санлы ҚР Нызамына тийкар өзгерислер киргизилген)

 

11-статья. Суў тутыныўы

Дийқан хожалықларының суў тутыныўы оларға хызмет көрсетиўши суўдан пайдаланыўшылар бирлеспелери тәрепинен белгиленетуғын суў объектлеринен суў алыў лимитлери тийкарында әмелге асырылады.

Дийқан хожалығына берилетуғын суўдың сарпланыўы есабын жүргизиў ҳәм суў ресурсларынан пайдаланғанлығы ушын салық төлеў тәртиби, сондай-ақ, усы салық бойынша жеңилликлер нызам актлери менен белгиленеди.

 

III бап. ДИЙҚАН ХОЖАЛЫҒЫНЫҢ ҲӘМ ОНЫҢ АҒЗАЛАРЫНЫҢ

ҲУҚЫҚ МИННЕТЛЕРИ

 

12-статья. Дийқан хожалығының ҳуқық ҳәм миннетлери

Дийқан хожалығы исбилерменлик жумысынаң субъекти сыпатында нызам актлеринде белгиленген тәртипте төмендеги ҳуқықларға ийе:

өзине берилген  жер участкасында дийқан хожалығының өндирислик жумысын өз бетинше шөлкемлестириў; (ҚР ЖК 29.06.2019-ж. 258/XXVI санлы ҚР Нызамына тийкар өзгерислер киргизилген)

жетистирилип ҳәм реализация етилип атырған өнимге өз бетинше баҳа белгилеў;

өзи жетистирген өнимди, соның ишинде бул өнимди тутыныўшыларға өз қәлеўи бойынша реализация етиў ҳуқықына ийелик етиў;

алынып атырған өнимге алдын-ала ҳақы төленетуғын фьючерс шәртнамаларын дүзиў:

исбилерменликтен шекленбеген муғдарда дәрамат (пайда) алыў;

аўыл хожалығы өнимин  жетистириўшилерге сатыў ушын еркин саўдаға арналған акцияларды сатып алыў;

өз мал-мүлкин, сондай-ақ жер участкасына мийрас етип қалдырылатуғын өмирлик ийелик етиў ҳуқықын, соның ишинде ким зыят саўдасы тийкарында сатып алынған ҳуқықты гиреўге қойыў. (ҚР ЖК 29.06.2019-ж. 258/XXVI санлы ҚР Нызамына тийкар өзгерислер киргизилген)

Дийқан хожалығы төмендегилерди орынлаўы шәрт:

жер участкасынан қатаң белгиленген тәртипте пайдаланыў;

тәбийий объект болып есапланатуғын жерге зәлел келтирмеў;

жер участкасын сақлаў, оның өнимдарлығын сақлаў ҳәм арттырыў бойынша қаржы жумсаў;

жаңадан берилген жер участкасын, егер нызам актлеринде басқа мүддет белгиленген болмаса, бир жыл ишинде пайдаланыўға кирисиў;

агротехника талапларына, белгиленген режим сақлаў ўазыйпасы ҳәм сервитутларға бойсыныў;

дийқан хожалығының миннетлемелери ҳәм қарызлары бойынша толық жуўапкер болыў. (ҚР ЖК 29.06.2019-ж. 258/XXVI санлы ҚР Нызамына тийкар өзгерислер киргизилген)

Хожалық ағзалары ушын қәўипсиз мийнет жағдайларын тәмийинлеў.

Нызам актлерде дийқан хожалығының басқа ҳуқық ҳәм миннетлемелери де нәзерде тутылыўы мүмкин.

 

13-статья. Дийқан хожалығы баслығының ҳуқық ҳәм миннетлери

Дийқан хожалығы баслығы төмендеги ҳуқықларға ийе:

-дийқан хожалығы атынан исеним қағазсыз ҳәрекет етиў;

-юридикалық ҳәм физикалық тәреплер менен шәртнамалар дүзиў;

-исеним қағазлар бериў;

-банкте есап бетлерин ашыў;

Дийқан хожалығы баслығы дийқан хожалығының ҳәм оның ағзаларының мәплериниң қорғалыўын ҳәм ҳуқықларының әмелге асырылыўын тәмийинлеўи шәрт.

Дийқан хожалығы баслығы нызам актлеринде нәзерде тутылған басқа ҳуқық ҳәм миннетлерге де ийе болыўы мүмкин.

 

14-статья. Дийқан хожалығы ағзаларының ҳуқық ҳәм миннетлери

Дийқан хожалығының ағзалары:

-хожалық ағзалары арасындағы шәртнама шәртлери бойынша биргеликте яки жеке тәртипте пайдаланылатуғын дәраматтан үлесин алыў;

-нызам актлерине муўапық мәмлекетлик социаллық қамсызландырыўдан өткерилиў ҳәм соцаллық тәмийинлеў, сондай-ақ товарлы аўылхожалығы өнимлерин жетистириў ушын дийқан хожалығында сарпланған жумыс ўақты Өзбекстан Республикасы Каржы министрлиги жанындағы бюджеттен тысқары пенсия қорына взнослар төлеп барылған жағдайда мийнет стажына киргизилиў ҳуқықына ийе.

Дийқан хожалығы ағзалары дийқан хожалығының өндирислик жумысында жеке мийнети менен қатнасыўы шәрт.

Нызам актлеринде дийқан хожалығы ағзаларының басқа ҳуқық ҳәм миннетлери де нәзерде тутылыўы мүмкин.

 

IV бап. ДИЙҚАН ХОЖАЛЫҒЫНЫҢ МYЛКИ

 

15-статья. Дийқан хожалығының меншиги

Дийқан хожалығы:

өзине қараслы турақ жайлар, хожалық имаратлар, аўыл-хожалығы егисликлери, бағ ҳәм тереклери, өнимдар шарўашылық маллары, қуслар, аўыл-хожалығы техникасы, әсбап-үскенелер, транспорт қураллары, ақша қаржылары, интеллектуал  меншик объектлерине, сондай-ақ басқа мүлкке;

өндирислик жумысы нәтийжесинде жетистирилген өнимге;

алынған дәраматқа (пайдаға);

нызамда қадаған етилмеген тийкарларда алынған басқа да мүлктиң ийеси болып табылады.

 

16-статья. Дийқан хожалығының мүлкине болған меншик ҳуқықы

Дийқан хожалығының өзине қараслы мүликке болған меншик ҳуқықы мәмлекет тәрепинен қорғалады.

Дийқан хожалығының мүлки, егер оның ағзалары арасында келисимге муўапық улыўма үлесли меншик шөлкемлестириў нәзерде тутылған болса, оның ағзаларының улыўма биргеликтеги мүлк тийкарында қараслы болады.

Дийқан хожалығының мүлкине ийелик етиў, оннан пайдаланыў ҳәм оған бийлик етиў хожалық ағзаларының өз-ара келисиўи тийкарында әмелге асырылады.

Дийқан хожалығы нызам актлеринде белгиленген тәртипте мүликти пайда етиў, көбейтиў, алыў, сатыў, оны ижараға ямаса ўақытша пайдаланыўға алыў ҳуқықына ийе.

 

17-статья. Дийқан хожалығының қаржылары ҳәм есапласыўлары

Дийқан хожалығы ақша айналысын жүргизиў ҳәм ақша қаржыларын сақлаў ҳәм бул қаржылардан еркин пайдаланыў ушын есап-бетин ашыў ҳуқықына ийе. Дийқан хожалықларының есапласыў есап бетинен қаржыларды тек оның келисими яки судтың қарары менен есаптан шығарыў мүмкин.

 

 

 

 

18-статья. Дийқан хожалығының мүлкин мийрас етип қалдырыў

Дийқан хожалығының мүлки пухаралық нызам актлери нормаларына муўапық мийрас етип қалдырылады. Хожалықта жумысты даўам етип атырған мийрасхорлар мийрас ҳуқықы ҳаққындағы гуўалық берилгенлиги ушын мәмлекетлик бажы төлеўден азат етиледи.

 

V бап. ДИЙҚАН ХОЖАЛЫҒЫ ЖУМЫСЫНЫҢ ТИЙКАРЛАРЫ

 

19-статья. Дийқан хожалығының өндирислик жумысы

Дийқан хожалығы өз жумысының бағдарларын, өндиристиң структурасы  ҳәм көлемлерин өз бетинше белгилейди. Дийқан хожалығы аўыл хожалығы өндирисиниң нызам актлери менен қадаған етилмеген қәлеген түри, сондай-ақ хожалығы өнимин қайта ислеў ҳәм реализация етиў менен шуғылланыўға ҳақылы.

Дийқан хожалығы өзи жетистирип атырған ҳәм реализация етип атырған өнимниң сапасына байланыслы ҳәрекеттеги нормативлер ҳәм стандартларды, экологиялық, санитариялық ҳәм нызам актлери менен белгиленген басқа да талаплар менен қәделерди сақлаўға миннетли.

Дийқан хожалықларының хожалық жумысына мәмлекетлик ҳәм басқа да уйымлар менен шөлкемлердиң, сондай-ақ олардың лаўазымлы адамларының араласыўына жол қойылмайда, нызам актлеринде нәзерде тутылған жағдайлар буған кирмейди. Мәмлекетлик ҳәм басқа да уйымлар менен шөлкемлердиң, олардың лаўазымлы адамларының ҳәм пуқаралардың тийкарсыз ҳәрекетлери (қарарлары) нәтийжесинде, сондай-ақ бундай уйымлардың, шөлкемлердиң, олардың лаўазымлы адамларының дийқан хожалығына байланыслы нызам актлеринде нәзерде тутылған миннетлемелерди тийисли дәрежеде орынламаўы ақыбетинде дийқан хожалығына келтирилген зыянлар, соның ишинде қолдан шығарылған пайда нызам актлеринде белгиленген тәртипте өтеледи.

Юридикалық тәреп сыпатында дизимге алынған дийқан хожалығы сыртқы экономикалық жумысты хожалық жүргизиўдиң басқа түрлериндеги кәрханалар менен теңдей шараятларда әмелге асырады.

 

20-статья. Дийқан хожалығындағы мийнет

Дийқан хожалығының жумысы хожалық ағзаларының жеке мийнетине тийкарланады. Дийқан хожалығында белгили бир жумысты орынлаўға басқа адамлар мийнет шәртнамасы тийкарында ўақытша тартылыўы мүмкин.

Дийқан хожалығының ағзалары дийқан хожалығы тәрепинен Өзбекстан Республикасы Каржы министрлиги жанындағы бюджеттен тысқары пенсия қоры ықтыярлы түрде төлемлер төленген жағдайда мәмлекетлик социаллық қамсызландырыўдан өткерилиўи тийис.

Дийқан хожалығының барлық ағзалары ушын Өзбекстан Республикасы Қаржы министрлиги жанындағы бюджеттен тысқары пенсия қоры төлемлер төлеп турған дийқан хожалығы ағзаларының мийнет хызмети есабын дийқан хожалығының баслығы жүргизеди.

Дийқан хожалығында ислеген ўақыт мәмлекетлик социаллық қамсызландырыў бойынша төлемлер төленгенин тастыйықлаўшы актлер тийкарында Өзбекстан Республикасы Қаржы министрлиги жанындағы бюджеттен тысқары пенсия қорының районлық (қалалық) бөлиминде белгиленген тәртипте мийнет дәптершесин рәсмийлестирип мийнет стажына қосылады.

Аўыл хожалығы кооперативинде «ширкет хожалығында», басқа да аўыл хожалығы ямаса тоғай хожалығы кәрханасында, мәкемесинде, шөлкеминде ислеп атырған дийхан хожалығы ағзасының мийнет жумысы ҳәм мәмлекетлик социаллық қамсызландырыў бойынша төлемлер төлеўи есабын жүргизиў тийислисинше усы кооператив «ширкет хожалығы», кәрхана, мәкеме ҳәм шөлкем тәрепинен әмелге асырылады.

Дийқан хожалығы ағзаларына социаллық қамсызландырыў бойынша мәмлекетлик напақалар ҳәм пенсиялар тайынлаў ҳәм де төлеў нызам актлеринде белгиленген тәртипте ҳәм шәртлерде әмелге асырылады.

 

 

21-статья. Дийқан хожалығы тәрепинен өнимди реализация етиў тәртиби

Дийқан хожалығы өзи жетистирип атырған өнимди реализация етиў ушын юридикалық ҳәм физикалық тәреплер менен ықтыярлылық тийкарында хожалық шәртнамаларын дүзиў ҳуқықына ийе болады. Тәреплер шәртнама миннетлемелери бузылған жағдайда нызам актлеринде ямаса шәртнамада белгиленген тәртипте жуўапкер болады.

Дийқан хожалығы өзи жетистирип атырған өнимге базардағы талап ҳәм усыныстың өз-ара байланысынан келип шығып өз бетинше баҳа белгилейди.

 

22-статья. Дийқан хожалықларының бирликтеги жумысы

Дийқан хожалықлары ықтыярлылық тийкарында, соның ишинде үлеслик (пай) тийкарында өним жетистириў, сатып алыў, оны қайта ислеў ҳәм сатыў, материаллық-техникалық тәмийинлеў, қурылыс, техникалық, суў хожалығы, ветеринария, агрохимия, мәсләҳәт бериў бойынша ҳәм хызмет көрсетиўдиң басқа да түрлери бойынша кооперативлерге (ширкетлерге), жәмийетлерге, аўқамларға, ассоциацияларға ҳәм басқа да бирлеспелерге бирлесиў, кириў ҳуқықына ийе болады.

Дийқан хожалықларының Қарақалпақстан фермер, дийхан хожалықлары ҳәм қыйтақ жер ийелери кеңесине ағза болыўы мәжбүрий есапланады. (ҚР ЖК 29.06.2019-ж. 258/XXVI санлы ҚР Нызамына тийкар өзгерислер киргизилген)

 

 

23-статья. (ҚР ЖК 25.04.2009ж.240/888 Нызамы менен алып тасланды)

 

24-статья. Дийқан хожалығын кредитлеў ҳәм қамсызландырыў

Юридикалық тәреп дүзип дүзилген дийқан хожалықлары жумысын әмелге асырыў ушын кредит алыў, басқа юридикалық ҳәм физикалық тәреплердиң мүлки ҳәм ақша қаржыларын ықтыярлылық тийкарында ҳәм шәртнама шәртлеринде, соның ишинде дийқан хожалықларын кредитти өтеўдиң зәрүрли гиреў, қамсызландырыў ҳәм басқа да кепилликлери менен тәмийинлеп жеңилликли кредитлеўге тартыўы, сондай-ақ жеке киши исбилерменлик ушын нызам актлеринде белгиленген жеңилликлердиң барлық түрлеринен пайдаланыўы мүмкин.

Дийқан хожалығын өндирислик мақсеттеги объектлер қурылысы, тийкарғы өндирис қуралларын сатып алыў ушын узақ мүддетли кредитлеў ҳәм күнделикли өндирислик жумысы ушын қысқа мүддетли кредитлеў кредит шәртнамасы тийкарында әмелге асырылады.

Дийқан хожалығы өзине қараслы ҳәм ижараға алынған өндирис қуралларының, аўыл хожалығы егисликлериниң (нәлшелердиң), көп жыллық тереклердиң, жетистирилген өнимниң, шийки ямаса зыянланыў қәўпин, исбилерменлик қәўпин, сондай-ақ шәртнамаларды бузғаны ушын өзиниң жуўапкершилик қәўпин ықтыярлылық тийкарында қамсызландырады ҳәм де нызам актлеринде белгиленген тәртипте және шәртлерде қамсызландырыў өтеўин алады.

 

25-статья. Дийқан хожалығын мәмлекетлик ҳәм басқа түрде қоллап-қуўатлаў (ҚР ЖК 30.09.2014-ж. 229/XVI-санлы Қарарына тийкар өзгерислер киргизилген)

Мәмлекет аўыл хожалығы өнимин жетистириў ҳәм оның реализация етиў менен шуғылланыўшы дийқан хожалықларының ҳуқықларының сақланыўына ҳәм нызамлы мәплериниң қорғалыўына кепиллик береди.

Мәмлекетлик уйымлар дийқан хожалығын раўажландырыў ҳәм беккемлеўге жәрдемлесиўлери тийис.

Республикалық ҳәм жергиликли атқарыў ҳәкимияты уйымлары, пуқаралардың өзин-өзи басқарыў уйымлары, нызам актлеринде белгиленген тәртипте:

өндирислик ҳәм социаллық турмыс мақсетиндеги объектлери болмаған аймақта дийқан хожалықлары дүзилгенде оны биринши абаданластырыў (жоллар, электр жеткерип бериў ҳәм байланыс линияларын қурыў, суў менен тәмийинлеў, газлестириў, телефонластырыў, радиоластырыў, жер дүзиў, жерлерди мелиорациялаў) ислерин әмелге асырады:

дийқан хожалығына өндирислик объектлерди ҳәм турақ жайларды салыўда жәрдем көрсетеди:

дийқан хожалығы ушын керекли мүлк ҳәм өндирис қуралларын биржаларда, ярмаркаларда, базарларда юридикалық ҳәм физикалық тәреплерден алыўда көмеклеседи:

сортлы тухымлар ҳәм аўыл хожалығы егинлериниң нәлше материалларын, органикалық ҳәм минераллық, төгинлерди, аўыл хожалығы егинлерин зыянкеслерден ҳәм кеселликлерден қорғаў қуралларын жеткерип бериў бойынша мәмлекетлик агротехника хызметин көрсетиў системасы арқалы техникалық хызмет көрсетеди:

аўыл хожалығы техникасы, әсбап-үскенелери ҳәм инвентарынлизинг тийкарында алыўда жәрдемлеседи:

маллар менен қусларды бағыў ушын шәртнама тийкарында аралас от-жем ажыратады, жас малларды ҳәм қусларды, ҳасыл туқым қара малларды алыўда көмеклеседи:

дийқан хожалықларының малларға ветеринария хызмет көрсетиў ушын зәрүр шараятлар жаратадыҢ (ҚР ЖК 11.08.2017-ж. 153/XVII-санлы Нызамына тийкар өзгерислер киритилген)

дийқан хожалықларында жетистирилген аўыл хожалығы өнимин таярлаў ҳәм реализация етиўде жәрдемлеседи:

консалтинг ҳәм мәлимлеме хызметлерин көрсетеди.

Дийқан хожалықларының жумысын муўапықластырып барыў ҳәм де олардың ҳуқықлары менен мәплерин қорғаў Өзбекстан Дийқан ҳәм фермер хожалықлары Ассоциациясы ҳәм де Товар ислеп шығарыўшылар ҳәм исбилерменлер палатасы және олардың орынлардағы аймақлық уйымлары тәрепинен әмелге асырылады. (ҚР ЖК 30.09.2014-ж. 229/XVI-санлы Қарарына тийкар төртинши бөлим алып тасланған)

Пуқаралардың өзин-өзи басқарыў уйымлары дийқан хожалықларына берилетуғын жерлерден пайдаланыў үстинен қадағалаўды әмелге асырады ҳәм де жерден нәтийжели және ақылға уғрас пайдаланыўды тәмийинлеў бойынша зәрүр илажлар көреди.

Фермер, дийқан хожалықлары ҳәм қыйтақ жер ийелери кеңеслери дийхан хожалықларының жер участкаларынан мақсетли ҳәм нәтийжели пайдаланыўы, сондай-ақ, жерлерге ислеў берилиўиниң жағдайы, тухымлар, нәллер ҳәм тереклердиң егилиўи,  ыссықханалар қурылыўы бойынша үйлерди айланып шығыў арқалы турақлы түрде мониторинг өткериўге ҳақылы.(ҚР ЖК 29.06.2019-ж. 258/XXVI санлы ҚР Нызамына тийкар өзгерислер киргизилген)

 

26-статья. Дийқан хожалығы жумысының нәтийжелерин есапқа алыў

Дийқан хожалығы өз жумысының нәтийжелерин есапқа алып барады.

 

VI бап. ДИЙҚАН ХОЖАЛЫҒЫН САПЛАСТЫРЫЎ

(ЖУМЫСЫН ТОҚТАТЫЎ)

 

27-статья. Дийқан хожалығын сапластырыў (жумысын тоқтатыў) тийкарлары

Дийқан хожалығы төмендеги жағдайларда сапластырылады (жумысы тоқтатылады):

хожалық жумысын даўам еттириў тилегинде болған бир де хожалық ағзасы ямаса мийрасхор қалмаған болса:

жер участкасы мийрас етип қалдырылатуғын өмир-бойы ийелик етиў ҳуқықына ықтыярлы түрде бас тартылғанда:

жер участкасы нызамда белгиленген тәртипте алып қойылғанда:

белгиленген салықлар турақлы төленбегенде:

егер нызам актлеринде басқа мүддет белгиленген болмаса жаңадан берилген жер участкасынан бир жыл даўамында пайдаланыўға кириспеген жағдайда: (ҚР ЖК 29.06.2019-ж. 258/XXVI санлы ҚР Нызамына тийкар алып тасланды)

дийқан хожалықлары жумысын тәртиплестириўши нызам актлери бир неше мәртебе ямаса бир мәртебе, бирақ қопал түрде бузылғанда.

 

28-статья. Дийқан хожалығын сапластырыў (жумысын тоқтатыў) тәртиби

Дийқан хожалығы ағзаларының қарары бойынша:

нызам актлеринде нәзерде тутылған жағдайларда судтың қарары бойынша сапластырылады (жумысы тоқтатылады).

Дийқан хожалығын сапластырыў (жумысын тоқтатыў) нызам актлеринде белгиленген тәртипте әмелге асырылады.

 

VII бап. ЖУЎМАҚЛАЎШЫ РЕЖЕЛЕР

 

29-статья. Даўларды шешиў

Дийқан хожалықларын дүзиў, олардың жумысы ҳәм саплас-тырылыўы менен байланыслы даўлар нызам актлерине муўапық шешиледи.

 

30-статья. Миннетлемелер бойынша жуўапкерлик

Дийқан хожалығы өз миннетлемелери бойынша нызамларға муўапық өндириў қаратылыўы мүмкин болған мүлки менен жуўап береди.

Дийқан хожалығы ағзалары дийқан хожалығы мүлки жетерли болмаса, нызам ҳүжжетлерине муўапық дийқан хожалығының миннетлемелери бойынша өзлерине тийисли мүлк пенен солидар рәўиште субсидиар жуўапкер болады.

Мәмлекет дийқан хожалығының миннетлемелери бойынша дийқан хожалығы болса мәмлекеттиң миннетлемелери бойынша жуўап бермейди.

 

31-статья. Дийқан хожалығы ҳаққындағы нызам актлерин бузғаны ушын жуўапкерлик

Дийқан хожалығы ҳаққындағы нызам актлерин бузыўда айыплы болған адамлар белгиленген тәртипте жуўапкер болады.

Дийқан хожалығы нызам актлерине муўапық хожалық ағзаларының ҳәм онда ўақытша ислеп атырған адамлардың өмири ҳәм ден саўлығына олар мийнет миннетлемелерин орынлаў ўақтында келтирилген зыян ушын жуўапкер болады.

Хызметкерлердиң мийнет миннетлемелерин орынлаўына байланыслы оның өмири ҳәм денсаўлығына  келтирилген зыян ушын жуўапкер болған қайта шөлкемлестирилип атырған ямаса жетерли болмаған жағдайда өндирилиў шәрт болған қаржылар нызам ҳүжжетлеринде нәзерде тутылған тәртипте мәмлекет тәрепинен төленеди.

Дийқан хожалығының ҳәм де оның ағзаларының жерден белгиленген мақсетте ҳәм нәтийжели пайдаланбағаны ушын жуўапкерлиги нызам актлеринде белгиленеди.