ЖЕР АСТЫ БАЙЛЫҚЛАРЫ ҲАҚҚЫНДА

ҚАРАҚАЛПАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ НЫЗАМЫ

ЖЕР АСТЫ БАЙЛЫҚЛАРЫ ҲАҚҚЫНДА

 (жаңа редакция)

 

Бул редакция 12.11.2003-ж. 219/II-санлы ҚР Нызамы менен тастыйықланған

 

Усы Нызамға төмендегилерге муўапық өзгерислер киргизилген

21.10.2011-ж. 99/VII-санлы ҚР Нызамы

28.12.2013-ж. 187/ХIV-санлы ҚР Нызамы

28.12.2016-ж. 119/XIII-санлы ҚР Нызамы

26.12.2018-ж. 225/XXIV-санлы ҚР Нызамы

30.06.2021-ж. 152/XX-санлы ҚР Нызамы

 

I БАП. УЛЫЎМА РЕЖЕЛЕР

 1-статья. Усы Нызамның мақсети ҳәм тийкарғы ўазыйпалары.

Бул Нызамның мақсети жер асты байлықларына ийелик етиў, олардан пайдаланыў ҳәм оларды табыўда жүзеге келетуғын қатнасықларды (кәншилик қатнасықларын) тәртипке салыўдан ибарат.

Бул Нызамның тийкарғы ўазыйпалары минерал шийки затқа болған талапларды ҳәмде басқа мүтәжликлерди қандырыў ушын жер асты кәнлеринен ақылға сай, комплексли пайдаланылыўын, жер асты байлықлары, қоршаған орталықтың қорғалыўын, жер асты байлықларынан пайдаланып атырғанда жумыслардың бийқәтер алып барылыўын тәмийинлеўден, сондай ақ жер асты байлықларынан пайдаланыўшылардың ҳуқықларын қорғаўдан, жеке адам, жәмийет ҳам мәмлекеттиң мәплерин қорғаўдан ибарат.

2-статья. Тийкарғы түсиниклер

Усы Нызамда төмендеги тийкарғы түсиниклер қолланылады:

қорғалатуғын геологиялық объектлер – илимий ҳәм оқыў полигонлары, геологиялық қорықханалар, геологиялық буйыртпа қорықханалары, тәбият естеликлери, үңгирлер ҳәмде тарийхый, илимий, көркемлик қунлылыққа ямаса басқа да мәдений қунлылыққа ийе болған жер асты бослықлары; (ҚР ЖК 26.12.2018-ж. 225/XXIV-санлы Нызамына тийкар өзгерислер киритилген)

жер асты байлықлары – жер қабығының топырақ қатламынан төменде жайласқан, топырақ қатламы болмаған жағдайда жер бетинен яки суў объектлери түбинен төменде жайласқан, геологиялық жақтан үйрениў ҳәм өзлестириў мүмкин болған тереңликке жететуғын бөлеги;

жер асты байлықларын геологиялық жақтан үйрениў – Қарақалпақстан Республикасын аймақлық геологиялық жақтан үйрениўди, пайдалы қазылма кәнлерин анықлаў, шамалаў ҳәм излеўди, олардағы қорлардың муғдары ҳәм сыпатын, олардың технологиялық қәсийетлерин ҳәм экономикалық әҳмийетин, сондай ақ жер асты байлықларының басқа қәсийетлерин белгилеўди өз ишине алатуғын, жер қабығы геологиялық дүзилисиниң өзине тән қәсийетлерин анықлаўға байланыслы болған арнаўлы изертлеў жумыслары комплекси;

кең тарқалған пайдалы қазылмалар – тәбийий түринде яки азғана қайта исленип ҳәм тазалап исленилетуғын пайдалы қазылмалар;

кондициялар – жер асты кәнлериндеги пайдалы қазылмалар (нефть, газ ҳәм газ конденсатынан басқа) қорларын есаплаўға байланыслы, пайдалы қазылмалардың технологиялық қәсийетлери, кәнди қайта ислетиўдиң кәншилик-геологиялық ҳәм басқа шараятлары, минерал шийки зат ҳәм оны қайта ислеў өнимлериниң базар конъюнктурасы, энергия ресурсларының баҳалары есапқа алынған техникалық-экономикалық есап-китапларға тийкарластырылған талаплар комплекси;

минерал шийки зат – қазып шығарылған ҳәм биринши қайта ислеўден өткерилген пайдалы қазылмалар;

санаатлық әҳмийетке ийе жер асты суўлары – қурамында ериген түриндеги пайдалы қазылмалар болған жер асты суўлары ҳәм жер асты дуз еритпелери;

тәжирийбе-санаат зәрүрликлери ушын қазып алыў – жер асты кәнлеринен геологиялық жақтан үйрениў барысында пайдалы қазылмаларды байытыў ҳәм қайта ислеў технологияларын ислеп шығыў яки жетилистириў, пайдалы қазылма кәнлерин санаат зәрүрлиги ушын жумсаўдың, сондай ақ техногенли минерал затлардан пайдаланыўдың үнемли усыллары ҳәм методларын таллаў мақсетинде пайдалы қазылмаларды қазып алыў;

техногенли минерал затлар – кәншилик ҳәм қайта ислеў тараўындағы ислеп шығарыўлардың пайдаланыў ушын жарамлы компонентлер болған шығындылары;

пайдалы компонент – пайдалы қазылманың санаат зәрүрлигине ислетиў мақсетинде қазып алыў технологиялық жақтан мүмкин ҳәм экономикалық жақтан мақсетке муўапық болған қурам бөлеги;

пайдалы қазылма кәни – жер асты қазылма байлықларының муғдары ҳәм сапасы жағынан пайдаланыў объекти болыўы мүмкин болған пайдалы қазылмалар бар жер орынлары;

пайдалы қазылмалар – жер асты байлықлары келип шығыўы органикалық емес ҳәм органикалық болған қатты, суйық яки газ түриндеги тәбийий минерал затлар, соның ишинде санаат ушын әҳмийетке ийе метал ҳәм метал емес байлықлары, жер асты суўлары, шор көллердиң дуз ҳәм дузлы еритпелери;

пайдалы қазылмаларды қазып алыў – пайдалы қазылмаларды жер астынан шығарып алыў менен байланыслы жумыслар комплекси. (ҚР ЖК 28.12.2016-ж. 119/XIII-санлы Нызамына тийкар өзгерислер киритилген)

 3-статья. Жер асты байлықлары ҳаққындағы нызам ҳүжжетлери

Жер асты байлықлары ҳаққындағы нызам ҳүжжетлери усы Нызам ҳәм басқа нызам ҳүжжетлеринен ибарат.

Жер асты байлықларынан пайдаланып атырған жерден, суўдан (санаат ушын әҳмийетке ийе жер асты суўлары буған кирмейди), өсимлик ҳәм ҳайўанат дүньясынан, атмосфера ҳаўасынан пайдаланыў ҳәм оларды қорғаў менен байланыслы қатнасықлар тийисли нызам ҳүжжетлери менен тәртипке салынады.

Егер халық аралық шәртнамаларда усы назамда ҳәм нызам ҳүжжетлеринде нәзерде тутылғаннан басқаша қәделер белгиленген болса, халық аралық шәртнама қағыйдалары қолланылады.

4-статья. Жер асты байлықларына меншиклик

Жер асты байлықлары Қарақалпақстан Республикасының меншиги болып, олардан ақылға уғрас пайдаланыў зәрүр ҳәм мәмлекет қорғаўында болады.

5-статья. Жер асты байлықлары мәмлекетлик фонды

Жер асты байлықларынан пайдаланылып ҳәм пайдаланылмай атырған орынлары, сондай ақ техноген минерал затлар жер асты байлықлары Қарақалпақстан Республикасының мәмлекетлик фондын қурайды.

6-статья. Қазып алынған пайдалы қазылмаларға, техноген минерал затларға болған мүлк ҳуқықы

Нызам ҳүжжетлеринде белгиленген тәртипте қазып алынған пайдалы қазылмалар мәмлекет мүлки, юридикалық ҳәм физикалық шахслардың мүлки болыўы мүмкин.

Пайдалы қазылмаларды қазып алыў ҳәм минерал шийки затты қайта ислеў барысында жүзеге келген техноген минерал затларға болған мүлк ҳуқықы жер астынан пайдаланыўшыда жер асты орынларынан пайдаланыў мүддетине сақланып қалады.

 

II БАП. КӘНШИЛИК ҚАТНАСЫҚЛАРЫНЫҢ МӘМЛЕКЕТ ТӘРЕПИНЕН ТӘРТИПКЕ САЛЫНЫЎЫ

 7-статья. Кәншилик қатнасықлары саласындағы мәмлекет басқарыўы.

Кәншилик қатнасықлары саласындағы мәмлекет басқарыўы Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси, жергиликли мәмлекет ҳәкимияты уйымлары, сондай ақ арнаўлы ўәкилликке ийе мәмлекет уйымлары тәрепинен әмелге асырылады.

Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси, Қарақалпақстан Республикасы Экология ҳәм қоршаған орталықты қорғаў комитети, Қарақалпақстан Республикасы Жер асты байлықлары мәмлекетлик басқармасы, Өзбекстан Республикасы «Санаатгеокәнтехназорат» мәмлекетлик инспекциясының Қарақалпақстан аймақлық бөлими кәншилик қатнасықлары саласындағы арнаўлы ўәкилликке ийе мәмлекет уйымлары есапланады. (ҚР ЖК 28.12.2013-ж. 187/ХIV-санлы Қарарына тийкар өзгерислер киритилген).

8-статья. Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңесиниң кәншилик қатнасықлары саласындағы ўәкилликлери

Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңесиниң ўәкилликлерине төмендегилер киреди:

-жер асты байлықлары мәмлекетлик қорын дүзиў;

-минерал шийки зат базасын раўажландырыў ҳәм қайта дүзиў, жер асты байлықларын қорғаў мәмлекетлик дәстүрлерин тастыйықлаў ҳәм олардың әмелге асырылыўын қадағалаў;

-жер асты байлықлары жайласқан орынларды пайдаланыўға бериў ҳәм жер асты мониторингин әмелге асырыў тәртибин белгилеў;

-пайдаланыўға берилген жер асты байлықлары жайласқан орынларының мәмлекетлик есабын жүргизиўди ҳәм олардан пайдаланыў ҳуқықларын мәмлекетлик дизимнен өткизилиўин шөлкемлестириў;

-пайдалы қазылмалар қорларын тастыйықлаў ҳәм пайдалы қазылмалар қорларының мәмлекетлик балансы, пайдалы қазылма кәнлери, пайдалы қазылма белгилери ҳәм техногенли минерал затлар мәмлекетлик кадастрин жүргизиў тәртибин белгилеў;

-кең тарқалған пайдалы қазылмалар дизимин тастыйықлаў;

-кең тарқалған пайдалы қазылмаларды өз ишине алған жер асты участкаларынан пайдаланыў тәртибин белгилеў;

-жер астын геологиялық жақтан үйрениў, оннан пайдаланыў ҳәм оны қорғаў үстинен мәмлекет қадағалаўын шөлкемлестириў;

-нызам ҳүжжетлерине муўапық басқа ўәкилликлерди әмелге асырыў.

9-статья. Жергиликли мәмлекет ҳәкимияты уйымларының кәншилик қатнасықлары саласындағы ўәкилликлери

Жергиликли мәмлекет ҳәкимияты уйымларының ўәкилликлерине төмендегилер киреди:

-тийисли аймақта минерал шийки зат базасын раўажландырыў ҳәм қайта дүзиў, жер асты байлықларын қорғаўдың мәмлекетлик дәстүрин ислеп шығылыўы ҳәм әмелге асырылыўында қатнасыў ҳәмде олардың орынланыўы үстинен қадағалаўды әмелге асырыў;

-кең тарқалған пайдалы қазылмаларды қазып алыўда, жер орынларын кән ушын ажыратыўда Қарақалпақстан Республикасы Жер асты байлықлары мәмлекетлик басқармасы, Қарақалпақстан Республикасы Тәбиятты қорғаў мәмлекетлик комитети менен келисилиў; (ҚР ЖК 28.12.2013-ж. 187/ХIV-санлы Қарарына тийкар өзгерислер киритилген).

-жер асты байлықларынан пайдаланыў ҳәм оларды қорғаў үстинен мәмлекет қадағалаўын әмелге асырыў;

-нызам ҳүжжетлерине муўапық басқа ўәкилликлерди әмелге асырыў.

10-статья. Жер асты байлықларынан пайдаланыўды шеклеў

Егер елатлы пунктлери, қала әтирапы, санаат, транспорт ҳәм байланыс объектлери аймақларында жер асты байлықларынан пайдаланыў халықтың турмысы ҳәм ден-саўлығына қәўип туўдырыўшы, қоршаған орталыққа зыян жеткериў итималы болса, бундай пайдаланыў шеклениўи мүмкин.

Қорғалатуғын тәбийий аймақларда жер асты байлықларынан пайдаланыў нызам ҳүжжетлерине муўапық әмелге асырылады. (ҚР ЖК 21.10.2011-ж. 99/VII-санлы Қарарына тийкар өзгерислер киритилген).

 11-статья. Пайдаланыўға берилген жер асты байлықлары жайласқан орынлардың мәмлекет есабын жүргизиў. Жер асты байлықлары жайласқан орынлардан пайдаланыў ҳуқықларын мәмлекет дизиминен өткизиў

Геологиялық жақтан үйрениў, пайдалы қазылмаларды қазып алыў ушын, пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жер асты қурылмаларын қурыў ҳәм олардан пайдаланыў, қорғалатуғын геологиялық объектлерди қурыў ушын, сондай ақ нәдир тас шийки зат үлгилерин, палеонтологиялық қалдықларды ҳәм басқа геологиялық коллекцияланатуғын материалларды топлаў ушын пайдаланыўға берилген жер асты байлықлары жайласқан орынлардың мәмлекетлик есабы жүргизилиўи лазым.

Жер асты байлықларынан пайдаланыў ҳуқықын мәмлекет дизиминен өткерместен алдын әмелге асырыўға жол қойылмайды, нызам ҳүжжетлеринде нәзерде тутылған жағдайлар буған кирмейди.

Пайдаланыўға берилген жер асты байлықлары жайласқан орынлардың мәмлекетлик есабын жүргизиў ҳәм олардан пайдаланыў ҳуқықларын мәмлекет дизиминен өткериў тәртиби Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси тәрепинен белгиленеди. (ҚР ЖК 28.12.2016-ж. 119/XIII-санлы Нызамына тийкар өзгерислер киритилген)

12-статья. Жер асты байлықларын геологиялық жақтан үйрениў хызметлериниң мәмлекетлик есабын жүргизиў

Жер асты байлықларын геологиялық жақтан үйрениў хызметлериниң мәмлекетлик есабы жүргизилиўи лазым.

Жер асты байлықларын геологиялық жақтан үйрениў хызметлериниң мәмлекетлик есабын жүргизиў Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси тәрепинен белгиленген тәртипте әмелге асырылады.

13-статья. Пайдалы қазылма кәнлериниң ҳәм пайдалы қазылма кәнлери анықланыўы итималы болған келешеги бар жер асты орынларының мәмлекетлик реестри

Пайдалы қазылма кәнлериниң ҳәм пайдалы қазылма кәнлери анықланыўы итималы болған келешеги бар жер асты орынларының мәмлекетлик реестри (буннан былай текстте мәмлекетлик реестри деп жүргизиледи) Қарақалпақстан Республикасының минерал шийки зат базасын өзлестириў ҳәм раўажландырыў келешегин анықлаў мақсетинде жүргизиледи.

Мәмлекетлик реестри санаат мүтәжлерине өзлестириўге таярланған ҳәр бир кән бойынша кәнди геологиялық-экономикалық баҳалаў нәтийжелери ҳәм оны пайдаланыў шараятлары ҳаққындағы, қазып алынып атырған минерал шийки зат муғдары ҳәм сапасы ҳәмде оның базар конъюнктурасы есапқа алынған жағдайдағы баҳасы ҳаққындағы мағлыўматларды өз ишине алған болыўы зәрүр.

Мәмлекетлик реестри пайдалы қазылма кәни анықланыўы итималы болған келешеги бар ҳәр бир жер асты орынлары бойынша пайдалы қазылмалардың шамаланып атырған ресурслары (қорлары), олардың болжаў сапасы, потенциал кәнди пайдаланыўдың итималы болған усыллары ҳаққындағы мағлыўматларды, сондай ақ жер асты орынларын келешекте геологиялық жақтан үйрениўге тийисли усынысларды өз ишине алған болыўы керек.

Мәмлекетлик реестрдеги мағлыўматлар ашық ким зыят саўдалары шәртлерин таярлаўда, сондай ақ жер асты орынларынан пайдаланыў ҳуқықын туўрыдан-туўры келисимлер тийкарында бериўде есапқа алыныўы лазым.

Мәмлекетлик реестрди жүргизиў тәртиби ҳәм оны жүргизиўши ўәкилликке ийе мәмлекетлик уйым Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси тәрепинен белгиленеди.

14-статья. Пайдалы қазылма кәнлери,  пайдалы қазылма белгилери ҳәм  техногенли минерал затлар мәмлекетлик кадастры

Пайдалы қазылма кәнлери, пайдалы қазылма белгилери ҳәм техногенли минерал затлар мәмлекетлик кадастры ҳәр бир кән бойынша тийкарғы пайдалы қазылма ҳәм оның менен бирге жайласқан пайдалы қазылмалар ҳәм қосылып шығатуғын пайдалы қомпонентлер қорларының муғдарын ҳәм сапасын, кәнди пайдаланыўдың кәншилик-геологиялық, кәншилик-техникалық, технологиялық, гидрогеологиялық ҳәм басқа шәртлерин ҳәм кәнниң геологиялық-экономикалық баҳаланыўын билдиретуғын мағлыўматларды, сондай-ақ ҳәр бир пайдалы қазылма белгисине тийисли мағлыўматларды өз ишине алған болыўы лазым.

Пайдалы қазылма кәнлери, пайдалы қазылма белгилери ҳәм техногенли минерал затлар мәмлекетлик кадастры техногенли минерал затлар бойынша ҳәр бир топлап қойылып атырған объекттеги техногенли минерал затлардың тип яки түрин, муғдар ҳәм сыпат көрсеткишин ҳәм оларды сақлаўдың кәншилик-техникалық шәртлерин билдириўши мағлыўматларды өз ишине алған болыўы лазым.

Пайдалы қазылма кәнлери, пайдалы қазылма белгилери ҳәм техногенли минерал затлар мәмлекетлик кадастры Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси тәрепинен жүргизиледи.

15-статья. Пайдалы қазылмалар қорлары мәмлекетлик балансы

Пайдалы қазылмалар қорлары мәмлекетлик балансы санаат әҳмийетине ийе кәнлер бойынша ҳәр бир түрдеги пайдалы қазылма қорларының муғдары, сапасы ҳәм үйренип шығылыў дәрежеси ҳаққындағы, олардың қалай жайласқанлығы, санаат мүтәжлигинде қандай дәрежеде өзлестирилгенлиги, қанша қазып алынғанлығы, қаншасы исирап болып атырғанлығы ҳаққындағы ҳәм санааттың излеп табылған пайдалы қазылмалар қорлары менен қайсы дәрежеде тәмийнленгенлиги ҳаққындағы мағлыўматларды өз ишине алған болыўы шәрт.

Пайдалы қазылмалар қорлары мәмлекетлик балансы Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси тәрепинен жүргизиледи.

16-статья. Пайдалы қазылмалар қорларын тастыйықлаў ҳәм геологиялық материаллардың мәмлекетлик экспертизасы

Пайдалы қазылма кәнлериниң қорлары нызам ҳүжжетлеринде белгиленген тәртипте тастыйықланғаннан кейин кәнлер санаат мүтәжликлери ушын өзлестириўге тапсырылыўы мүмкин.

Пайдалы қазылмалар қорларын тастыйықлаў пайдалы қазылма кәниниң санаат әҳмийетин белгилеўши излеў кондициялары тийкарында кәнди геологиялық жақтан үйрениўдиң бәрше басқышында әмелге асырылыўы мүмкин.

Геологиялық материаллардың мәмлекетлик экспертизасы усы Нызамның  29-статьясының биринши бөлиминде нәзерде тутылған жағдайларда, сондай-ақ пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жер асты қурылмаларын қурыў ҳәм олардан пайдаланыў ушын ҳәм шығындыларды сақлаў, көмип таслаў ушын пайдаланыўға берилетуғын жер асты орынлары бойынша өткериледи.

Пайдалы қазылмалардың излеў кондицияларын, ҳәм геологиялық материаллардың мәмлекетлик экспертизасын өткизиў Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси тәрепинен әмелге асырылады.

17-статья. Пайдалы қазылмалар қорларын есаптан шығарыў

Қазып алынған пайдалы қазылмалар, сондай ақ санаат ушын әҳмийетин жоғалтқан пайдалы қазылмалар қорлары, қазып алыў барысында жоғалған, соңынан өткерилген геология-қыдырыў жумысларында яки кәнди иске салыўда кереклиги тастыйықланбаған пайдалы қазылмалар қорларын пайдалы қазылмалар қорлары мәмлекет балансына тийисли өзгерислер киргизген ҳалда жер астынан пайдаланыўшының балансынан шығарыў керек.

Санаат ушын әҳмийетин жоғалтқан яки соңынан өткерилген геологиялық-қыдырыў жумысларында яки кәнди пайдаланыўда кереклиги тастыйықланбаған пайдалы қазылмалар қорларын жер астынан пайдаланыўшының балансынан шығарыў Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси тәрепинен нызам ҳүжжетлеринде белгиленген тәртипте әмелге асырылады.

Қазып алынған ҳәм қазып алыў барысында жоғалтылған пайдалы қазылмаларды жер астынан пайдаланыўшының балансынан шығарыў жер астынан пайдаланыўшы тәрепинен арнаўлы ўакилликке ийе мәмлекетлик уйымлар разылығы менен әмелге асырылады.

18-статья. Жер асты мониторинги

Жер асты мониторинги жер асты жағдайын, ондағы өзгерислерди өз ўақтында анықлаў, оларды баҳалаў, унамсыз қубылыслардың алдын алыў ҳәм ақыбетлерин сапластырыў ушын өткизилетуғын гүзетиўлер дизиминен ибарат.

Жер асты мониторингин әмелге асырыў тәртиби Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси тәрепинен белгиленеди.

 

III БАП. ЖЕР АСТЫНАН ПАЙДАЛАНЫЎ

 19-статья. Жер астынан пайдаланыў түрлери

Жер асты төмендеги мақсетлер ушын бериледи:

-геологиялық жақтан үйрениў;

-пайдалы қазылмаларды қазып алыў;

-техногенли минерал затлардан пайдаланыў;

-пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жер асты қурылмаларын, соның ишинде нефть, газ, газ конденсаты (буннан былай текстте углеводородлар деп жүргизиледи), басқа затлар ҳәм материалларды жер астында сақлаў қурылмаларын қурыў ҳәмде олардан пайдаланыў, шығындыларды сақлаў, көмип таслаў;

-қорғалатуғын геологиялық объектлерди қурыў;

-нәдир тас минерал затлар үлгилерин, палеонтологиялық қалдықларды ҳәм басқа геологиялық коллекция етилетуғын материалларды топлаў. (ҚР ЖК 28.12.2016-ж. 119/XIII-санлы Нызамына тийкар өзгерислер киритилген)

20-статья. Жер астынан пайдаланыўшылар

Юридикалық ҳәм физикалық шахслар жер астынан пайдаланыўшы болыўы мүмкин.

21-статья. Жер астынан пайдаланғанлығы ушын ҳақы төлеў

Жер астынан пайдаланыў төлемли болып табылады, нызам ҳүжжетлеринде нәзерде тутылған жағдайлар буған кирмейди.

22-статья. Жер астынан пайдаланыў мүддетлери

Жер асты мүддетли (ўақытша) ҳәм мүддетсиз пайдаланыўға берилиўи мүмкин.

Жер астынан пайдаланыў мүддетлери жер асты орынларынан пайдаланыў ҳуқықы мәмлекет дизиминен өткерилген күннен баслап есапланады.

23-статья. Жер асты участкаларынан мүддетли пайдаланыў

Жер асты орынлары мүддетли пайдалыныўға:

геологиялық жақтан үйрениў ушын – бес жылға дейин мүддетке;

пайдалы қазылмаларды қазып алыў ҳәм техногенли минерал затлардан пайдаланыў ушын – пайдалы қазылма кәнин яки техногенли минерал затларды пайдаланыўдың техникалық-экономикалық тийкарларда белгиленген мүддетине;

нәдир тас минерал заты үлгилерин, палеонтологиялық қалдықларды ҳәм басқа геологиялық коллекция етилетуғын материалларды топлаў ушын – еки жылға шекем мүддетке бериледи.

Жер астынан пайдаланыўшы лицензияда белгиленген шәртлерди орынлаған жағдайда ҳәм жер астын геологиялық жақтан үйрениў сондай ақ пайдалы қазылма кәнин жумсаў, техногенли минерал затлардан пайдаланыў яки пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жер асты қурылмаларын тамамлаў яки консервация етиўди әмелге асырыў зәрүрлиги болмаған жағдайда, жер астынан пайдаланыў мүддети жер астынан пайдаланыўшының жер асты орынларынан пайдаланыў ҳуқықын бериўши лицензияны (буннан былай текстте лицензия деп жүргизиледи) берген уйымға жер астынан пайдаланыў мүддети тамам болыўынан кеминде алты ай алдын жиберген арзасына муўапық узайтырылыўы мүмкин.

24-статья. Жер астынан мүддетсиз пайдаланыў

Жер асты орынлары мүддетсиз пайдаланыўға пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жер асты қурылмаларын қурыў ҳәм олардан пайдаланыў ушын, сондай-ақ қорғалатуғын геологиялық объектлерди дүзиў ушын берилиўи мүмкин. (ҚР ЖК 28.12.2016-ж. 119/XIII-санлы Нызамына тийкар өзгерислер киритилген)

25-статья. Мәмлекетлик бюджет қаржылары ҳәмде минерал шийки зат базасын раўажландырыў ҳәм қайта жаратыў мәмлекетлик бағдарламалары шеңберинде шөлкемлердиң өз қаржылары есабынан геологиялық жақтан үйрениў ушын жер асты участкаларынан пайдаланыў ҳуқықы жүзеге келиўиниң тийкарлары

Жер астын геологиялық жақтан үйрениўдиң белгиленген тәртипте тастыйықланған жойбар-смета ҳүжжетлери Мәмлекетлик бюджет қаржылары ҳәмде минерал шийки зат базасын раўажландырыў ҳәм қайта жаратыў мәмлекетлик бағдарламалары шеңберинде шөлкемлердиң өз қаржылары есабынан геологиялық жақтан үйрениў ушын жер асты участкаларынан пайдаланыў ҳуқықы жүзеге келиўиниң тийкары есапланады.

Мәмлекетлик бюджет қаржылары ҳәмде минерал шийки зат базасын раўажландырыў ҳәм қайта жаратыў мәмлекетлик бағдарламалары шеңберинде шөлкемлердиң өз қаржылары есабынан жер астын геологиялық жақтан үйрениў жумысларын баслаў ушын:

-жер асты орынларынан пайдаланыў ҳуқықының мәмлекет дизиминен өткерилиўи;

-мәмлекетлик экологиялық экспертизасының унамлы жуўмағы;

-жергиликли мәмлекет ҳәкимияты уйымларының жер орынларын бериў ҳаққындағы қарары яки жер орынларынан мүддетли пайдаланыў шәртнамасы тийкар болады.

Жер астын геологиялық жақтан үйрениўге байланыслы мәмлекетлик экологиялық экспертизасы өткизилиўин талап етпейтуғын жумыслардың дизими Қарақалпақстан Республикасы Тәбиятты қорғаў мәмлекетлик комитети тәрепинен тастыйықланады. (ҚР ЖК 28.12.2016-ж. 119/XIII-санлы Нызамына тийкар өзгерислер киритилген)

26-статья. Жер асты орынларынан пайдаланыў ҳуқықын бериўши лицензия

Исбилерменлик тәўекелшилиги шәртлери тийкарында геологиялық жақтан үйрениў ушын пайдалы қазылмаларды қазып алыў, техногенли минерал затлардан пайдаланыў ҳәм пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған басқа мақсетлер ушын жер асты орынларынан пайдаланыў ҳуқықының жүзеге келиўиниң тийкары лицензия есапланады.

Лицензия тийисли мәмлекет уйымының жер астынан пайдаланыў менен байланыслы жумысларды алып барыў ушын жер орны берилиўине кепиллик бериўши қарары бар болғанда бериледи.

Лицензия өз ийесиниң белгили шегарадағы жер асты орнынан белгиленген мүддет даўамында пайдаланыў ҳуқықын тастыйықлайды ҳәмде жер асты орынларынан пайдаланыў шәртлерин белгилейди.

Жер астынан пайдаланыўдың бир жола бир неше түрине лицензиялар берилиўине жол қойылады.

Лицензия:

-лицензия ийеси ҳаққындағы мағлаўматларды;

-жер астынан пайдаланыў менен байланыслы жумыслардан бағдарланған мақсетти;

-пайдаланыўға берилетуғын жер асты участкасының дәслепки талап көрсеткишлерин;

-жер астынан пайдаланыў мүддетлери ҳәм жумысларды баслаў мүддетлерин;

-жер асты орнынан пайдаланыў шәртлерин өз ишине алған болыўы лазым.

Жер астын геологиялық жақтан үйрениў жумысларын қаржыландырған юридикалық ҳәм физикалық шахслар өзлери қыдырып тапқан кәннен пайдалы қазылмаларды қазып алыўға лицензия алыў ушын пайдалы қазылмалардың анықланған кән бойынша резервлери белгиленген тәртипте тастыйықланған сәнеден баслап бир жыл даўамында толық ҳуқыққа ийе болады. Толық ҳуқық бериў мүддети өткеннен соң оларда өзлери қыдырып тапқан кәннен пайдалы қазылмаларды қазып алыў ушын лицензияны ашық ким зыят саўдаларында алыўға болған үстинлик ҳуқықы сақланып қалады. (ҚР ЖК 28.12.2016-ж. 119/XIII-санлы Нызамына тийкар өзгерислер киритилген)

Усы Нызамның 31-статьясында нәзерде тутылған жағдайларда, сондай-ақ пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жағдайда дәрьялардың өзенлерин, каналлар ҳәм коллекторларды тазалаўда лицензия алыў талап етилмейди. (ҚР ЖК 28.12.2013-ж. 187/ХIV-санлы Қарарына тийкар өзгерислер киритилген).

27-статья. Лицензияларды бериў

Лицензия юридикалық ҳәм физикалық шахсқа лицензия бериў ўәкиллигине ийе уйым тәрепинен бериледи.

Лицензияларды бериў ашық ким зыят саўдалары яки юридикалық ҳәм физикалық шахслардың лицензия бериўге ўәкиллиги бар уйымлар менен туўрыдан-туўры талқылаўлар нәтийжелери тийкарында отыз күн ишинде әмелге асырылады.

Егер жер асты орнынан пайдаланыў ҳуқықы юридикалық шахслардың юридикалық шахс статусына ийе болмаған бирлеспесине берилетуғын болса, лицензия бундай бирлеспениң қатнасыўшыларының бирине берилип онда бул қатнасыўшы усы бирлеспе атынан ис жүргизетуғынлығы, сондай-ақ бирлеспениң басқа барлық қатнасыўшылары көрсетиледи.

Геологиялық жақтан үйрениў, пайдалы қазылмаларды қазып алыў, техногенли минерал затлардан пайдаланыў, пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жер асты қурылмаларын қурыў ҳәм олардан пайдаланыў, қорғалатуғын геологиялық объектлерди салыў жәнеде нәдир тас минерал зат үлгилерин, палеонтологиялық қалдықларды ҳәм басқа геологиялық коллекция етилетуғын материалларды топлаў ушын лицензиялар Қарақалпақстан Республикасы Жер асты байлықлары мәмлекетлик басқармасы тәрепинен, Қарақалпақстан Республикасы тийисли ўәкилликли уйым келисими тийкарында бериледи, усы статьяның бесинши ҳәм алтыншы бөлимлеринде көрсетилген лицензиялар буған кирмейди. (ҚР ЖК 28.12.2013-ж. 187/ХIV-санлы Қарарына тийкар бесинши бөлим алып тасланған). (ҚР ЖК 28.12.2016-ж. 119/XIII-санлы Нызамына тийкар өзгерислер киритилген)

Шығындыларды сақлаў ҳәм көмип таслаў мақсетинде жер асты қурылмаларын қурыў ҳәм олардан пайдаланыў ушын лицензиялар Өзбекстан Республикасы Экология ҳәм қоршаған орталықты қорғаў комитети тәрепинен туўрыдан-туўры келисимлер нәтийжелери тийкарында бериледи.

Геологиялық жақтан үйрениў, тәжирийбе-санаат түстеги қазып алыў, руда емес пайдалы қазылмаларды қазып алыў, техноген минерал жыныслардан пайдаланыў ушын руда емес пайдалы қазылмаларды өз ишине алған жер асты участкаларынан пайдаланыў ҳуқықын бериўши лицензиялар Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинетиниң Руда емес пайдалы қазылмаларды өз ишине алған жер асты участкаларынан пайдаланыў ҳуқықы ушын лицензиялар бериў бойынша комиссиясы тәрепинен бериледи. (ҚР ЖК 28.12.2013-ж.  187/ХIV-санлы Қарарына тийкар өзгерислер киритилген).

28-статья. Кән ажыратпасы

Лицензияға муўапық жер асты пайдалы қазылмаларын қазып алыў, техногенли минерал затлардан пайдаланыў, пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жер асты қурылмаларын қурыў ҳәм олардан пайдаланыў, қорғалатуғын геологиялық объектлер салыў ушын орынлар майданы ҳәм тереңлиги шекленген көринисинде (буннан былай текстте кән ажыратпасы деп жүргизиледи) пайдаланыўға бериледи. (ҚР ЖК 28.12.2016-ж. 119/XIII-санлы Нызамына тийкар өзгерислер киритилген)

Кән ажыратпасы шегараларында хожалық ҳәм басқа жүргизилетуғын жумыслар жер асты кимге берилген болса, тек сол пайдаланыўшының разылығы менен әмелге асырылыўы керек.

Кән ажыратпалары Өзбекстан Республикасы «Санаатгеокәнтехназорат» мәмлекетлик инспекциясының Қарақалпақстан аймақлық бөлими тәрепинен бериледи. (ҚР ЖК 28.12.2013-ж. 187/ХIV-санлы Қарарына тийкар өзгерислер киритилген).

Пайдалы қазылмаларды тәжирийбе-санаат зәрүрлигине қазып алыў ушын лицензияға муўапық берилетуғын жер асты орынларынан пайдаланыўда кән ажыратпасы талап етилмейди.

Кән ажыратпаларын бериў тәртиби Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси тәрепинен белгиленеди.

29-статья. Жер асты орынларынан пайдаланыў шәртлерин өзгертириў

Пайдаланып атырғанда кәнде пайдалы қазылмалардың яки қосылып шығатуғын пайдалы компонентлердиң жаңа түрлери барлығы ҳаққында, сондай-ақ пайдалы қазылмалардың жаңа түрлери яки қәсийетлери ҳаққында лицензия берилген пайытта мәлим болмаған мағлыўматлар аниқланған жағдайда, лицензия берген уйым геологиялық материалларды мәмлекетлик экспертизасына жибериў ҳәмде оның нәтийжелери тийкарында пайдалы қазылмалар қорларын қайтадан  тастыйықлаў  бойынша усыныс киргизиў ҳуқықына ийе.

Лицензияны берген уйым жер асты орнынан пайдаланыў шәртлерине Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси қарары тийкарында өзгерислер киргизиўи мүмкин.

30-статья. Жер асты орнынан пайдаланыў ҳуқықынан өзге шахстың пайдасына ўаз кешиў

Пайдалы қазылмаларды қазып алыў, техногенли минерал затлардан пайдаланыў ушын лицензияның ийеси лицензияны берген уйым менен келисиўине муўапық жер асты орнынан пайдаланыў ҳуқықынан (толық яки ярым) нызам ҳүжжетлеринде белгиленген тәртипте басқа шахс пайдасына, егер бул шахс лицензияда белгиленген шәртлерди орынлаў мәжбүриятын өз мойнына алатуғын болса, ўаз кешиўи мүмкин.

31-статья. Жер астынан хожалық ҳәм рузыгершилик мүтәжликлери ушын пайдаланыў

Жер ийелери ҳәм жерден пайдаланыўшылар өзлерине берилген жер орынлары шегинде өз хожалық ҳәм рузыгершилик мүтәжликлери ушын жарыў жумысларын қолланбаған ҳалда нызам ҳүжжетлеринде белгиленген тәртипте қорлары мәмлекетлик балансы есабына алынбаған кең тарқалған пайдалы қазылмаларды қазып алыўды ҳәм  жер асты қурылмаларын қурыўды лицензия алмастан әмелге асырыў ҳуқықына ийе.

Жер ийелери ҳәм жерден пайдаланыўшылар тәрепинен нызам ҳүжжетлери бузылған жағдайда кең тарқалған пайдалы қазылмаларды қазып алыў ҳәм жер асты қурылмаларын қурыў белгиленген тәртипте қадағаланыўы мүмкин.

32-статья. Жер астынан пайдаланыўшылардың ҳуқықлары

Жер астынан пайдаланыўшылар төмендеги ҳуқықларға ийе:

-өз хызмети нәтийжелеринен, соның ишинде жер асты ҳаққында алынған геологиялық ҳәм басқа мағлыўматлардан, сондай ақ қазып алынған пайдалы қазылмалар яки олардың лицензия шәртлерине муўапық өз бийлигинде болатуғын улесинен пайдаланыў;

-егер лицензияда басқаша қәде белгиленген болмаса, пайдалы қазылмаларды қазып алыў ҳәм минерал шийки затты қайта ислеў барысында техногенли минерал затлардан пайдаланыў;

-жер асты орынларынан пайдаланыў менен байланыслы жумысларды алып барыў технологиясы бойынша қарар қабыл етиў;

-техникалық жойбарлар ҳәм кәншилик жумысларын раўажландырыў режелерине, сондай ақ абаданластырыў жойбарларына белгиленген тәртипте өзгерис киргизиў;

-пайдалы қазылма кәнлерин өндириў барысында пайдаланыў кондицияларын қоллаў;

-лицензияға муўапық берилген кән ажыратпасы шеклеринде қосымша рухсатнамасыз жер асты геологиялық жақтан үйрениўин әмелге асырыў;

-кән ажыратпасы ҳәм белгиленген тәртипте кән ушын ажыратылған жер орынлары шеклеринде жумысларды әмелге асырыў ушын зәрүр болған ислеп шығарыў ҳәм социаллық тараў объектлерин дүзиў, сондай ақ улыўма пайдаланыўдағы объектлер ҳәм коммуникациялардан шәртнама тийкарында пайдаланыў;

-жер асты орнынан пайдаланыў менен байланыслы жумыслардың айрым түрлерин яки комплексин орынлаўшыларды шәртнама тийкарында тартыў;

-минерал шийки затқа ҳәм оны қайта ислеў өнимлерине болған конъюнктура өзгергенлиги мүнәсибети менен пайдалы қазылмаларды қазып алыў экономикалық жақтан мақсетке муўапықсыз болғанда, сондай ақ лицензия берилгенинен бираз өзгерис болған жағдайлар жүзеге келгенде жер асты участкасынан пайдаланыў шәртлерин қайта көрип шығыў ҳаққындағы өтиниш пенен мүрәәжат етиў.

Жер астынан пайдаланыўшылар өзине ажыратылған жер орнын басқа шахсқа ижараға бериў мүмкүншилигине ийе, ижарашы басқа шахсқа ижараға бериў мүмкүншилигине ийе емес.

Жер астынан пайдаланыўшылар нызам хүжжетлерине муўапық басқа ҳуқықларға да ийе болыўлары мүмкүн.

33-статья. Жер астынан пайдаланыўшылардың миннетлемелери

Жер астынан пайдаланыўшылар:

-жер асты орны қайсы мақсетте берилген болса, оннан усы мақсетте пайдаланыўы;

-жер астынан пайдаланыў ҳәм минерал шийки затты қайта ислеў менен байланыслы жумысларды алып барыў технологиясы нормалары ҳәм қағыйдаларына бойсыныў;

-кәншилик жумысларын раўажландырыўдың техникалық жойбарлары ҳәм режелери, кәнлерден пайдаланыў ҳәм абаданластырыў жойбарлары Қарақалпақстан Республикасы Жер асты байлықлары мәмлекетлик басқармасы, Қарақалпақстан Республикасы Тәбиятты қорғаў мәмлекетлик комитети менен келисилиў; (ҚР ЖК 28.12.2013-ж. 187/ХIV-санлы Қарарына тийкар өзгерислер киритилген).

-пайдалы қазылма кәнлерин жумсаў, жер астынан пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған басқа мақсетлерде пайдаланыў барысында геологиялық, маркшейдерлик ҳәм басқа ҳүжжетлерди жүргизиўи ҳәмде олардың сақланыўын тәмийинлеўи;

-шығарып алынатуғын ҳәм жер астында қалдырылатуғын тийкарғы пайдалы қазылма ҳәм оның менен бирге жайласқан пайдалы қазылмалар жәнеде қосылып шығатуғын компонентлер қорлары, сондай ақ минерал шийки затты ҳәм техногенли минерал затларды қайта ислеў өнимлери муғдары ҳәм сапасы есабын жүргизиў;

-қазып алынып атырғанда қосылып шығатуғын, бирақ ўақытша пайдаланылмай атырған пайдалы қазылмалар ҳәм пайдалы компонентлерди сақлаўы;

-пайдалы қазылмаларды қазып алыў ҳәм минерал шийки затты қайта ислеў барысында исирапшылық нормативлерине бойсыныўды тәмийинлеўи;

-кәнлердиң пайдалы қазылмаларға бай орынлары таңлап алыныўына жол қойылмаслық;

-тийкарғы пайдалы қазылма ҳәм оның менен бирге жайласқан пайдалы қазылмалар және де қосылып шығатуғын пайдалы компонентлер қорларының жағдайы ҳәм өзгериўи ҳаққындағы мағлыўматларды, сондай ақ пайдалы қазылма кәнлери, пайдалы қазылмалар белгилери ҳәм техногенли минерал затлардың мәмлекетлик кадастрын жүргизиў ушын мағлыўматларды Қарақалпақстан Республикасы Жер асты байлықлары мәмлекетлик басқармасына тапсырыўы; (ҚР ЖК 28.12.2013-ж. 187/ХIV-санлы Қарарына тийкар өзгерислер киритилген).

-қазып алынған пайдалы қазылмалар көлемлери ҳаққындағы мағлыўматларды нызам ҳүжжетлеринде белгиленген тәртипте усыныўы;

-жер асты орынларынан пайдаланыў менен байланыслы жумыслар тәсири астында ислеўши хызметкерлер ҳәм халықтың қәўипсизлигин тәмийинлеўи;

-жер астынан пайдаланыў менен байланыслы жумыслардың бийқәтер алып барылыўын, айрықша жағдайлардың алдын алыў шаралары көрилиўин, апатшылықларды сапластырыў режелери ислеп шығылыўын тәмийинлеўи;

-пайдалы қазылмаларды қазып алыўшы кәрханаларды ҳәм пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жер асты қурылмаларын тоқтатыў ҳәм консервация етиўдиң белгиленген тәртибине бойсыныўы;

-үйинди бирлеспесиниң жанбаўырларын ҳәм ашық кәнлердиң шегараларын режелестириў яки пағаналаў ислери, сондай ақ эрозияға қарсы илажлар өткизилиўин тәмийинлеўи;

-қоршаған орталықты қорғаўға, сондай ақ жер астынан пайдаланыўда истен шыққан жер орынларын ҳәм басқа тәбийғый объектлерди кейинирек пайдаланыў ушын жарамлы жағдайға келтириўге қаратылған илажларды әмелге асырыўы шәрт.

Нызам ҳүжжетлерине муўапық жер астынан пайдаланыўшылар жуўапкершилигинде басқа мәжбүриятлар да болыўы мүмкин.

34-статья. Жер асты орынларынан пайдаланыў ҳуқықын шеклеў, тоқтатып турыў ҳәм тамамлаў тийкарлары

Жер асты орынларынан пайдаланыў ҳуқықы төмендеги жағдайларда шеклениўи, тоқтатып турылыўы яки мүддетинен бурын тамаланыўы мүмкин:

-жер асты орынларынан пайдаланыў менен байланыслы жумыслар тәсири астындағы халықтың турмысына яки ден-саўлығына, қоршаған орталыққа қәўип жүзеге келгенде;

-егер жер астынан пайдаланыўшы бир жыл аралығында жер асты орнынан пайдаланыўға кириспеген болса;

-жер астынан пайдаланғаны ушын төлемлер турақлы түрде төленбеген жағдайда;

-жер астынан пайдаланыўшы лицензияның тийкарғы шәртлерин бузған жағдайда;

-усы Нызамның 36, 37, 39, 40 ҳәм 40¹-статьяларында нәзерде тутылған режелер орынланбаған жағдайда.

Жер асты орынларынан пайдаланыў ҳуқықы төмендеги жағдайларда тамамланады:

-жер асты орнынан пайдаланыўшының белгиленген мүддети тамам болғанда;

-жер астынан пайдаланыўшы жер асты орнынан пайдаланыў ҳуқықынан ўаз кешкенде;

-пайдаланыўшыға жер асты орны берилген юридикалық шахс яки жеке исбилерменниң хызмети тамамланған жағдайда.

Жер асты орынларынан пайдаланыў ҳуқықын шеклеў, тоқтатып турыў ҳәм тамам қылыў тәртиби Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси тәрепинен белгиленеди.

 

IV БАП. ЖЕР АСТЫНАН АҚЫЛҒА УҒРАС ПАЙДАЛАНЫЎ ҲӘМ ОНЫ ҚОРҒАЎ

35-статья. Жер астынан ақылға уғрас пайдаланыў ҳәм оны қорғаўдың тийкарғы талаплары

Жер астынан ақылға уғрас пайдаланыў ҳәм оны қорғаўдың тийкарғы талаплары төмендегилерден ибарат:

-жер астын геологиялық жақтан үйрениў толық болыўын ҳәм оннан комплексли пайдаланыўды тәмийинлеў;

-пайдалы қазылмалардың өз басымшалық пенен қазып алыныўына ҳәм олар жайласқан майданларда имарат қурылыўына жол қойылмаслық;

-пайдалы қазылмалар қорларының мәмлекетлик есабы жүргизилиўин әмелге асырыў;

-пайдалы қазылмалар қорларын тастыйықлаў ҳәм геологиялық материаллардың мәмлекетлик экспертизасын өткизиў;

-жер астынан тийкарғы пайдалы қазылма ҳәм оның менен бирге жайласқан пайдалы қазылмалар, қосылып шығатуғын пайдалы компонентлердиң экономикалық жақтан рентабелли қорларын мүмкин болғанынша толық шығарып алыныўын тәмийинлеў;

-пайдалы қазылма кәнлерин суў басыўдан, суў шығып кетип толып қалыўынан, өрттен ҳәмде пайдалы қазылмалар сапасын ҳәм кәнлердиң санаат көлеминдеги әҳмийетин пәсейтириўши яки оларды сарплаўды жетистириўши басқа усыллардан қорғаў;

-жер астында консервация етип қойылатуғын пайдалы қазылмалар қорларының, жер астынан пайдаланыў менен байланыслы жумысларды алып барыўда кән қазылмалары, қудықлар ҳәм жер асты қурылмаларының сақланыўын тәмийинлеў;

-углеводородлар ҳәм оларды қайта ислеў тийкарында алынған өнимлерди, басқа затлар менен материалларды жер астында сақлаўда, шығындыларды сақлаў ҳәм көмиўде, ақаба суўларды шығарып таслаўда жер асты патасланыўының алдын алыў;

-пайдалы қазылмаларды қазып алыўшы кәрханаларды ҳәм пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жер асты қурылмаларын тамамлаў ҳәм консервация етиўди белгиленген тәртипте  өткизиў;

-жер асты байлықларын геологиялық қыдырыў, қазып алыў жумыслары алып барылған орынларда пайдаланыў мүддети питкеннен кейин белгиленген тәртипте қәлпине келтириў.

36-статья. Жер астын геологиялық жақтан үйрениўге байланыслы тийкарғы талаплар

Жер астын геологиялық жақтан үйрениўге байланыслы тийкарғы талаплар төмендегилерден ибарат:

-жер астын геологиялық жақтан үйрениўдиң, изленип атырған пайдалы қазылма кәнлерин, пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жер асты қурылмаларын қурыў ҳәм олардан пайдаланыў ушын, соның ишинде шығындыларды сақлаў ҳәм көмиў ушын пайдаланыўға берилетуғын жер асты орынларын пайдаланыўдағы кәншилик-техникалық, гидрогеологиялық, геологиялық-экономикалық ҳәм басқа шараятлардың толық болыўы;

-тийкарғы пайдалы қазылма ҳәм оның менен бирге жайласқан пайдалы қазылмалар, қосылып шығатуғын компонентлер қорларының муғдары ҳәм сапасын анықлаў;

-кән үстинде жатқан ҳәм қамтыўшы жыныслардан өндирисде ҳәм жерлерди қайта тиклеўде пайдаланыў ушын усы жыныслардың қәсийетлерин изертлеў, сондай ақ пайдалы қазылмаларды радиация-гигиеналық жақтан баҳалаў;

-жер астын геологиялық жақтан үйрениў жумысларын пайдалы қазылмалардың тийкарсыз исирап болыўын ҳәм сапасы пәсейиўин инкар етиўши усыл ҳәм методларда алып барыў;

-жер астынан шығарып алынып атырған таў жыныслары ҳәм пайдалы қазылмаларды олардың қоршаған орталыққа зыянлы тәсирин инкар етилетуғын тәризде жайластырыў ушын участкаларды таңлаў;

-пайдалы қазылма кәнлеринен пайдаланыўда ҳәм басқа мақсетлерде пайдаланыў мүмкин болған, қыдырыў жумыслары алып барылған кән қазылмаларының ҳәм бураўланған қудықлардың сақланыўын тәмийинлеў, сондай ақ пайдаланылмайтуғын кән қазылмаларын ҳәм қудықларды белгиленген тәртипте жоқ етиў;

-жер астын келешекте үйрениўде, пайдалы қазылма кәнлерин пайдаланыўда, сондай ақ жер астынан қазылмалар қазып алыў менен байланыслы болмаған мақсетлерде пайдаланыўда қолланылыўы мүмкин болған геологиялық, маркшейдерлик ҳәм басқа ҳүжжетлер, таў жыныслары ҳәм рудалардың үлгилери, керн, пайдалы қазылма үлгилери нусқалары сақланыўын тәмийинлеў.

37-статья. Пайдалы қазылма кәнлерин жумсаўға ҳәм минерал шийки затты қайта ислеўге байланыслы тийкарғы талаплар

Пайдалы қазылма кәнлерин ислетиў ҳәм минерал шийки затты қайта ислеў белгиленген тәртипте тастыйықланған кәншилик жумысларын раўажландырыў техникалық жойбарлары ҳәм режелерине, углеводород кәнлерин пайдаланыў ҳәм абаданластырыў жойбарларына, жер астынан техникалық пайдаланыў ҳәм оны қорғаў қәделерине муўапық әмелге асырылады.

Пайдалы қазылма кәнлерин ислетиў барысында излеў кондициялары қолланылады. Кәнлерди пайдаланыўдың кәншилик-геологиялық ҳәм басқа жағдайлары, минерал шийки зат ҳәм оны қайта ислеў өнимлериниң базар конъюнктурасы ҳәм энергия ресурсларының баҳалары өзгергенде Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси тәрепинен белгиленетуғын тәртипте тастыйықланатуғын пайдаланыў кондициялары қолланылады.

Пайдалы қазылма кәнлерин ислетиўде төмендегилер тәмийнлениўи керек:

-пайдалы қазылмаларды қазып алыўдың ақылға сай, экологиялық қәўипсиз технологияларының қолланылыўы;

-жумсалатуғын пайдалы қазылма кәнлери ҳәм оларға тутасқан пайдалы қазылма кәнлери ҳәм жер асты басқа орынларының кәншилик жумыслары алып барылыўы нәтийжесинде бузылыўына жол қойылмаслық, жер астында консервация етип қойылатуғын пайдалы қазылма қорларының сақланыўы;

-кәнлердиң пағаналары ҳәм жағаларының беккем болыўы, таў жынысларының жылжыў қубылыслары, жер бети, имаратлар, қурылмалардың шөгиўи арнаўлы асбаплар менен бақланып турылыўы.

Минерал шийки затты қайта ислеўде төмендегилер тәмийнлениўи керек:

-пайдалы компонентлер ақылға муўапық, комплексли шығарып алыныўын тәмийнлейтуғын қайта ислеў технологиялық схемаларына бойсыныўы;

-қайта ислеўдиң түрли басқышларында пайдалы компонентлер қурамы ҳәм оларды минерал шийки заттан ажыратып алыў дәрежеси есапқа алыныўы ҳәм қадағалап барылыўы;

-минерал шийки заттың технологиялық қәсийетлери ҳәм қурамы үйренилиўи, оны қайта ислеў технологиясын жетилистириў мақсетинде тәжирийбе-технология сынаўлары өткизилиўи;

-қайта ислеў тийкарында пайда болған өнимлер ҳәм шығындылардан, сондай ақ ақаба суўлардан мүмкин болғанынша толық пайдаланылыўы;

-ўақтынша пайдаланылмай атырған өнимлер ҳәм қурамында пайдалы компонетлери болған ислеп шығарыў шығындыларының жайластырылыўы, есапқа алыныўы ҳәм сақланыўы.

38-статья. Қымбат баҳалы металлардың майда түп кәнлерин пайдаланыўдың  айрықша шәртлери

Қымбат баҳалы металлардың майда түп кәнлерин излеўди оларды жер асты усылында ислетиў менен қосып алып барыўға Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси тәрепинен белгленген тәртипте жол қойылады.

 381 -статья. Қымбатбаҳа металларды алтын излеўшилер усылында қазып алыўды әмелге асырыў

Исбилерменлик тәўекелшилиги тийкарында қымбатбаҳа металларды алтын излеўшилер усылында қазып алыўды әмелге асырыў мақсетинде жер асты участкалары юридикалық ҳәм физикалық шахсларға бериледи.

Қымбат баҳа металларды алтын излеўшилер усылында қазып алыў бойынша жумысты әмелге асырыў ушын жер асты участкалары, сол қатарда өлшемлери 5 гектардан артық болмаған жайылма алтын кәнлерин жер асты кән қазылмалары жолларысыз ҳәм жарылыўшы затлардан пайдаланбаған ҳалда қәўипсиз(жол қойылатуғын) тереӊликке шекем  бериледи.

Жер астынан пайдаланыўшылар жумысларын алып барыўда қымбат баҳа металларды ажыратып алыўдыӊ рудани тек майдалаў ҳәм гравитация усылын қоллаў ҳуқықына ийе.

Химиялық реагентлер қолланылған ҳалда қымбат баҳа металларды ажратып алыў технологиясынан пайдаланыў қадаған етиледи. (ҚР 30.06.2021-ж. 152/XX-санлы Нызамы тийкарында өзгерис киргизилген)

39-статья. Пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жер асты қурылмаларын қурыў ҳәм олардан пайдаланыў ушын жер астынан пайдаланыўдағы тийкарғы талаплар

Пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жер асты қурылмаларын қурыў ҳәм олардан пайдаланыў ушын жер астынан пайдаланыў белгиленген тәртипте тастыйықланған техникалық жойбарларға муўапық әмелге асырылады.

Пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жер асты қурылмаларынан пайдаланыўда шығындылар ҳәм ақаба суўлар зәлелсизлендирилиўи яки белгиленген шегара шегинен шетке шықпаслығын тәмийинлеў, сондай ақ олардың кән қазылмаларына, жер бетине, атмосфера ҳаўасына ҳәм суў объектлерине кирип барыўының алдын алыўға қаратылған илажлар көрилиўи керек.

40-статья. Жер астынан пайдаланыў менен байланыслы жумыслардың бийқәтер алып барылыўын тәмийинлеўдиң тийкарғы талаплары

Жер астынан пайдаланыў менен байланыслы жумыслардың бийқәтер алып барылыўын тәмийинлеўдиң тийкарғы талаплары төмендегилерден ибарат:

-жумысларды орынлаўды арнаўлы таярлығы ҳәм маманлығы болған шахсларға, кәншилик жумысларына басшылық етиўди болса – тийисли арнаўлы мағлыўматы болған шахсларға рухсат бериў;

-кәншилик, бураўлаў жумысларында ҳәм басқа жумысларда бәнд болған шахсларды арнаўлы кийимлер, жеке ҳәм улыўма қорғаў қураллары менен тәмийинлеў;

-қәўипсизлик қағыйдалары талапларына, санитария нормалары ҳәм қағыйдаларына ҳәмде экологиялық нормативлерге туўра келетуғын машиналар, асбап-үскене ҳәм материалларды қолланыў;

-жарылыўшы затлар ҳәм жарылыў қуралларынан, сондай ақ олардың есабын жүргизиў, оларды сақлаў ҳәм сарплаў қәделерине бойсыныў;

-жумыслардың бир тәриздеги технологиялық дизимин тәмийинлеў ҳәм қәўипли жағдайларды болжаў ушын зәрүр болған геологиялық, маркшейдерлик жумыслары, басқа жумыслар ҳәмде гүзетиўлер комплексин өткизиў, аварияларды сапластырыўдың техникалық ҳүжжетлери ҳәм режелерин, жумысларды бийқәтер алып барыў аймақлары шегараларын анықластырыўшы мағлыўматлар менен өз ўақтында толтырып барыў;

-кән ҳаўасының жағдайын, оның қурамындағы кислород, зыянлы ҳәм жарылыў қәўпи болған газлер ҳәм шаңлар муғдарын турақлы бақлап барыў.

Егер жер астынан пайдаланыў менен байланыслы жумыслардың жағдайы адамлардың турмысы ҳәм ден-саўлығына қәўип туўдыратуғын болса, бундай жумысларды алып барыў қадаған етиледи.

Жер астынан пайдаланыў менен байланыслы жумысларды бийқәтер алып барыў ушын шараятларды тәмийинлеў жуўапкершилиги усы жумысларды туўрыдан-туўры әмелге асырыўшы шөлкемлердиң басшылары жуўапкершилигинде болады.

40¹-статья. Кең тарқалған пайдалы қазылмаларды қазып алыўдағы тийкарғы талаплар

Кең тарқалған пайдалы қазылмаларды қазып алыўда жергиликли мәмлекетлик  ҳәкимият уйымлары менен келисилген жер асты байлықларынан пайдаланыў шәртлери тәмийинлениўи, сондай-ақ мәмлекетке, қоршап турған орталыққа зәлел келтирилиўиниң ҳәмде адамлардың өмири ҳәм ден саўлығы ушын қәўип пайда болыўының алдын алыў илажлары көрилиўи керек.

Кең тарқалған пайдалы қазылмаларды өз ишине алған жер асты участкаларынан пайдаланыў тийисли ўәкилликли уйым тәрепинен белгиленген тәртипке муўапық әмелге асырылады

41-статья. Кәншиликтеги қутқарыў бөлимлери, нефть ҳәм газ фонтанларының  алдын алыў жәнеде оларды сапластырыў хызметлери

Жер асты кәншилик жумысларын алып барып атырған жер астынан пайдаланыўшыларға кәншиликтеги қутқарыў бөлимлери, углеводород кәнлерин анықлаў, излеў ҳәм пайдаланыўда бураўлаў жумысларын алып барып атырған жер астынан пайдаланыўшыларға – ашық нефть ҳәм газ фонтанларының алдын алыў, оларды сапластырыў хызметлери тәрепинен хызмет көрсетилиўи керек.

Кәншиликтеги қутқарыў бөлимлери ҳаққындағы, сондай ақ ашық нефть ҳәм газ фонтанларының алдын алыў ҳәмде оларды сапластырыў хызметлери ҳаққындағы режелер Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси тәрепинен тастыйықланады.

42-статья. Пайдалы қазылмалар жайласқан майданларда имарат қурыў шәртлери

Елатлы пунктлер, санаат объектлери ҳәм басқа объектлерди жайластырыў ушын орынлар таңлаўда келешекте имарат қурылатуғын орынның жер астында пайдалы қазылмалар жоқлығы ҳаққында Қарақалпақстан Республикасы Жер асты байлықлары мәмлекетлик басқармасының жуўмағы керек. (ҚР ЖК 28.12.2013-ж. 187/ХIV-санлы Қарарына тийкар өзгерислер киритилген).

Айрым жағдайларда санаат көлеминде өзлестириўге тапсырылмаған пайдалы қазылма кәнлери (кең тарқалған пайдалы қазылмалардың кәнлери буған кирмейди) жайласқан майданларда имарат қурыўға, сондай ақ бундай кәнлер жайласқан жерлерде пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жер асты қурылмаларын жайластырыўға, кәншилик қатнасықлары тараўындағы арнаўлы ўәкилликке ийе мәмлекет уйымлары менен келисиўге муўапық, жер астынан пайдалы қазылмаларды шығарып алыў имканиятлары тәмийнлениўи есапқа алынған ҳалда, жол қойылады.

43-статья. Тарийхый, илимий, көркемлик қунлылыққа ямаса басқа да мәдений қунлылыққа ийе болған жер асты участкаларын қорғаў

Тарийхый, илимий, көркем ямаса басқа мәдений қунлылыққа ийе болған сийрек тәбийий ямаса жасалма геологиялық жыныслар, минералогиялық бирикпелер, палеонтологиялық объектлер ҳәм жер асты участкалары нызам ҳүжжетлеринде белгиленген тәртипте қорғалатуғын геологиялық объектлер деп жәрияланыўы мүмкин.

Жер астынан пайдаланып атырғанда усы статьяның биринши бөлиминде көрсетилген объектлер табылып қалса, жер астынан пайдаланыўшылар жер астының тийисли орынларындағы жумысларды тоқтатып турыўы ҳәм бул ҳаққында лицензия берген уйымды ҳәм жергиликли мәмлекетлик ҳәкимият уйымларын хабарландырыўы шәрт. (ҚР ЖК 26.12.2018-ж. 225/XXIV-санлы Нызамына тийкар өзгерислер киритилген)

44-статья. Пайдалы қазылмаларды қазып алыўшы кәрханаларды ҳәм пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жер асты қурылмаларын тоқтатыў ҳәм консервациялаў

Пайдалы қазылмаларды қазып алыўшы кәрханалар ҳәм пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жер асты қурылмалары төмендеги жағдайларда тоқтатылыў яки консервация етилиўи лазым:

-жер астынан пайдаланыў мүддети тамамланғанда;

-жер асты орынларынан пайдаланыў ҳуқықы тамамланғанда;

– пайдалы қазылмалардың экономикалық жақтан рентабелли запаслары толық жумсалып болынғанда;

-кән қазылмалары, пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жер асты қурылмаларын суў басыўы яки ўайран болыў қәўпи пайда болып, оның алдын алыўдың техникалық жақтан илажы болмағанда яки бундай етиў экономикалық жақтан өзин ақламағанда;

-пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жер асты қурылмаларынан пайдаланыўға мүтажлик қалмағанда.

Пайдалы қазылмаларды қазып алыўшы кәрханаларды ҳәм пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жер асты қурылмаларын тоқтатыў яки консервация етиў белгиленген тәртипте тастыйықланған техникалық жойбарға муўапық әмелге асырылады.

Пайдалы қазылмаларды қазып алыўшы кәрхананы яки оның бир бөлегин, сондай ақ пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жер асты қурылмаларын тоқтатыўда яки консервация етиўде кән қазылмалары ҳәм қудықлар халықтың ден-саўлығы ҳәм турмысына, қоршаған орталық қәўипсизлигин тәмийинлеўши жағдайға келтирилиўи керек. Пайдалы қазылмаларды қазып алыўшы кәрхана яки оның бир бөлеги консервация етилген жағдайда, пүтин консервация ўақтында кәнниң, кән қазылмаларының ҳәм қудықлардың сақланыўы ҳәм тәмийнлениўи лазым.

Пайдалы қазылмаларды қазып алыўшы кәрханалыр ҳәмде пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған жер асты қурылмалары тоқтатылған яки консервация етилген жағдайда, жер астынан пайдаланыўшылар геологиялық, маркшейдерлик ҳүжжетлери ҳәм басқа ҳүжжетлерди жумыслары тамамланған пайттағы жағдайына көре толтырыўлары ҳәм оларды сақлаў ушын белгиленген тәртипте тапсырыўлары шәрт.

ҚР 27.06.2014-ж. 209/XV-санлы Нызамына муўапық бесинши бөлим алып тасланған

Пайдалы қазылмаларды қазып алыўшы кәрханаларды ҳәм пайдалы қазылмаларды қазып алыў менен байланыслы болмаған  жер асты қурылмаларын тоқтатыў яки консервация етилиў барысы ақырына жеткизилгенге шекем жер астынан пайдаланыў бойынша мәжбүрият ҳәм жуўапкершилик нызам ҳүжжетлерине муўапық жер астынан пайдаланыўшының жуўапкершилигинде болады.

45-статья. Жер асты ҳаққындағы геологиялық ҳәм басқа мағлыўматлар

Жер астынан пайдаланыўшылардың өз қаржылары есабынан алынған жер асты ҳаққындағы геологиялық ҳәм басқа мағлаўмат  жер астынан пайдаланыўшалардың мүлки есапланады. Жер асты ҳаққындағы геологиялық ҳәм басқа мағлыўматтың мүлк ийеси оннан пайдаланыў тәртиби ҳәм шәртлерин белгилейди. Жер асты ҳаққындағы геологиялық ҳәм басқа мағлыўматқа ийе болған мүлк ҳуқықы нызам ҳүжжетлеринде белгиленген тәртипте қорғалады.

Мәмлекет бюджети қаржылары, сондай-ақ жер астынан пайдаланыўшылардың өз қаржылары есабынан алынған жер асты ҳаққындағы геологиялық ҳәм басқа мағлыўматлар Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси белгиленген тәртипте есапқа алыныў, сақлаў ҳәм бир системаға салыў ушын белгиленген түрде мәжбүрий тәртипте ҳәм бийпул тапсырылады, түскен мағлыўматлардың қупиялығын тәмийинлейди.

Мәмлекет бюджети қаржылары есапқа алынған жер асты ҳаққындағы геологиялық ҳәм басқа мағлыўматты әмелге асырыў тәртиби ҳәм шәртлери Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси тәрепинен белгиленеди.

46-статья. Пайдалы қазылма кәнлерин анықлағаны ушын сыйлықлаў

Илгери мәлим болмаған, санаат әҳмийетине ийе болған пайдалы қазылма кәнин тапқан, қыдырып анықлаған, сондай ақ илгери мәлим болған кәнде оның санаат ушын әҳмийетин бир қанша асыратуғын пайдалы қазылмалардың қосымша қорлары яки жаңа пайдалы қазылмалар ҳәм қосылып шығатуғын пайдалы компонентлер барлығын анықлаған шахслар Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси тәрепинен белгиленген тәртипте сыйлықланыў ҳуқықына ийе.

47-статья. Жер астынан пайдаланыўшылар ҳуқықларының кепиллиги  

Жер астынан пайдаланыўшылардың хызметине мәмлекет уйымларының араласыўына жол қойылмайды.

Жер астынан пайдаланыўшылардың бузылған ҳуқықлары нызам ҳүжжетлеринде нәзерде тутылған тәртипте тиклениўи керек. Жер асты орынларынан пайдаланыў ҳуқықы тийкарсыз шеклениўи, тоқтатып турылыўы яки тамамланыўы ақыбетинде жер астынан пайдаланыўшылар көрген зыян, соның ишинде босқа кеткен пайда нызам ҳүжжетлеринде белгиленген тәртипте қапланыўы керек.

48-статья. Жеткизилген зыянның қапланыўы

Жер астынан пайдаланыўшыға басқа шахслар тәрепинен жеткизилген зыян нызам ҳүжжетлерине муўапық қапланыўы керек.

Кәнлердиң пайдалы қазылмаларға бай орынлары таңлап жумсалғанында, сондай ақ кәнниң истен шығыўына яки жер асты орынларынан келешекте пайдаланыў имканиятының бир бөлегин яки толық инкар ететуғын шараят жаратылыўына алып келген басқа ҳәрекетлерде айыплы шахс жер астынан пайдаланыўшының хызмети нәтийжесинде мәмлекетке жеткизилген зыян нызам ҳүжжетлерине муўапық жер астынан пайдаланыўшының қаржылар есабынан қапланыўы керек.

Кең тарқалған пайдалы қазылмаларды қазып алыўдың белгиленген тәртибин бузған ҳалда жер астынан пайдаланыў нәтийжесинде мәмлекетке, сондай-ақ қоршап турған орталыққа, адамлардың өмири ҳәм ден саўлығына келтирилген зәлелдиң орны нызам актлерине муўапық қапланады

 

V БАП.  ЖУЎМАҚЛАЎШЫ РЕЖЕЛЕР

49-статья. Жер астын геологиялық жақтан үйрениў, оннан пайдаланыў ҳәм оны қорғаў үстинен мәмлекет қадағалаўын әмелге асырыўшы уйымлар

Жер астын геологиялық жақтан үйрениў, оннан пайдаланыў ҳәм оны қорғаў үстинен мәмлекетлик қадағалаў жергиликли мәмлекет ҳәкимияты уйымлары, сондай ақ кәншилик қатнасықлары тараўындағы арнаўлы ўәкилликке ийе мәмлекет уйымлары тәрепинен нызам ҳүжжетлеринде нәзерде тутылған тәртипте әмелге асырылады.

50-статья. Жер астынан пайдаланыў ҳәм оны қорғаў үстинен өндирислик қадағалаў

Жер астынан пайдаланыў ҳәм оны қорғаў үстинен өндирислик қадағалаў жер астынан пайдаланыўшылардың геологиялық, маркшейдерлик яки техникалық хызметлери тәрепинен әмелге асырылады.

Геологиялық ҳәм маркшейдерлик хызметлери ҳаққындағы үлги илажлары Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси тәрепинен тастыйықланады.

51-статья. Даўаларды шешиў

Кәншилик қатнасықлары тараўындағы даўалар нызам ҳүжжетлеринде белгиленген тәртипте шешиледи.

52-статья. Жер асты байлықлары ҳаққындағы нызам ҳүжжетлерин бузғаны ушын жуўапкершилик

Жер асты байлықлары ҳаққындағы нызам ҳүжжетлерин  бузғанлықта айыпкер шахслар белгиленген тәртипте жуўапкер болады.