ЖАС ӨСПИРИМЛЕР АРАСЫНДА ҚАДАҒАЛАЎСЫЗЛЫҚ ҲӘМ ҲУҚЫҚБУЗАРЛЫҚЛАРДЫҢ ПРОФИЛАКТИКАСЫ ҲАҚҚЫНДА

ҚАРАҚАЛПАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ НЫЗАМЫ

28.12.2011-ж. №110/VIII

Усы Нызамға төмендегилерге муўапық өзгерислер киргизилген:

29.06.2019-ж. 258/ XXVI -санлы ҚР Нызамы

 

ЖАС ӨСПИРИМЛЕР АРАСЫНДА ҚАДАҒАЛАЎСЫЗЛЫҚ ҲӘМ ҲУҚЫҚБУЗАРЛЫҚЛАРДЫҢ ПРОФИЛАКТИКАСЫ ҲАҚҚЫНДА

 

1-БАП. УЛЫЎМА РЕЖЕЛЕР

 

1-статья. Усы Нызамның мақсети

Усы Нызамның мақсети жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасы саласындағы қатнасықларды тəртипке салыўдан ибарат.

 

2-статья. Жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасы ҳаққында нызамшылық            

Жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасы туўралы нызамшылық усы Нызам ҳəм басқа да нызам актлеринен ибарат.

Егер Өзбекстан Республикасының халықаралық шəртнамасында Қарақалпақстан Республикасының жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасы туўралы нызам актлеринде нəзерде тутылғанынан басқаша қағыйдалар белгиленген болса, халықаралық шəртнама қағыйдалары қолланылады.

 

3-статья. Тийкарғы түсиниклер

Усы Нызамда төмендеги тийкарғы түсиниклер қолланылады:

жас өспиримлер – он сегиз жасқа толмаған шахс;

жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасы – жас өспиримлердиң қараўсызлығына, олар тəрепинен ҳуқықбузарлықлар яки басқа антисоциаллық ҳəрекетлер жүз бериўине имкан беретуғын себеплер ҳəм шараятларды анықлаў ҳəм болдырмаўға қаратылған жеке тəртиптеги профилактикалық жумыс пенен биргеликте əмелге асырылатуғын социаллық, ҳуқықый, медициналық ҳəм басқа да илажлар системасы;

социаллық жақтан қəўипли жағдайдағы жас өспирим – жас өспиримниң қадағалаўсызлығы яки қараўсызлығы ақыбетинде оның өмири, яки саламатлығы ушын қəўип туўдыратуғын ямаса оны тəмийинлеў, тəрбиялаў ҳəм оған билим бериў талапларына жуўап бермейтуғын шараятта болған яки ҳуқықбузарлық ямаса басқа да антисоциаллық ҳəрекетлерди ислейтуғын жас өспирим;

социаллық жақтан қəўипли жағдайдағы шаңарақ – ата-ана яки                 ата-анасының орнын басыўшы шахслар жас өспиримлерди тəмийинлеў, тəрбиялаў ҳəм оларға билим бериў бойынша өз миннетлерин  орынлаўдан бас тартқан яки тийисли дəрежеде орынламай атырған ямаса олардың минез-қулқына унамсыз тəсир көрсетип атырған яки оларға мийримсиз қатнаста болып атырған шаңарақ;

қадағалаўсыз – ата-ана яки ата-анасының орнын басыўшы шахслар тəрепинен жас өспиримди тəмийинлеў, тəрбиялаў ҳəм оған билим бериў бойынша  өз жуўапкершиликлерин орынлаўдан бас тартыўы яки тийисли дəрежеде орынламаўы нəтийжесинде жүрис-турысы қадағалаўсыз қалған жас өспирим;

жеке  тəртиптеги профилактикалық жумыс – социаллық жақтан қəўипли жағдайда болған жас өспиримлер ҳəм шаңарақларды өз ўақтында анықлаў, сондай-ақ оларды социаллық-педагогикалық реабилитациялаў ҳəм жас өспиримлердиң ҳуқықбузарлықлар яки басқа да антисоциаллық ҳəрекетлерди ислеўиниң алдын алыўға байланыслы жумыс;

қараўсыз – анық жасаў орны болмаған қадағалаўсыз қалған жас өспирим;

антисоциаллық ис-ҳəрекетлер – жас өспиримниң турақлы түрде спиртли ишимликлер, нəшебентлик затлар, психотроп яки ақыл-жигерине тəсир етиўши басқа да  затларды пайдаланыўы, бузықшылық, тиленшилик пенен шуғылланыўы усаған ис-ҳəрекетлери, сондай-ақ өзге пуқаралардың ҳуқықлары, еркинликлери ҳəм нызамлы мəплерин бузатуғын басқа да ҳəрекетлери.

 

4-статья. Жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасы бойынша жумыстың тийкарғы ўазыйпалары

Жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм                 ҳуқықбузарлықлардың  профилактикасы бойынша жумыстың тийкарғы ўазыйпалары төмендегилерден ибарат:

жас өспиримлер қадағалаўсызлығы, қараўсызлығы, олар тəрепинен ҳуқықбузарлықлар яки басқа антисоциаллық   ис-ҳəрекетлер ислеўиниң  алдын-алыў, буларға мүмкиншилик беретуғын себеплер ҳəм шараятларды анықлаў ҳəмде сапластырыў;

жас өспиримлердиң ҳуқықлары, еркинликлери ҳəм нызамлы мəплериниң қорғалыўын тəмийинлеў;

жас өспиримлерде нызамға бойсыныўшылық сезимин қəлиплестириў; социаллық жақтан кəўипли жағдайдағы жас өспиримлер ҳəм шаңарақларды социаллық-педагогикалық реабилитациялаў;

жас өспиримлерди ҳуқықбузарлықлар яки басқа да антисоциаллық                ис-ҳəрекетлерди ислеўге тартатуғын жағдайларды анықлаў ҳəм оларды сапластырыў.

 

5-статья. Жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасы бойынша жумыстың тийкарғы принциплери

Жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм                 ҳуқықбузарлықлардың профилактикасына тийисли жумыстың тийкарғы принциплери төмендегилерден ибарат:

нызамлылық;

инсаныйлық;

системалылық;

шаңарақты қоллап-қуўатлаў ҳəм оның менен өз-ара бирге ислесиў;

социаллық жақтан қəўипли жағдайда болған жас өспиримлердиң тəрбиясына жеке тəртипте жақынласыў.

 

6-статья. Жас өспиримлер арасында қадағалаўызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасы бойынша жумысты информациялық тəмийинлеў

Мəмлекетлик уйымлар ҳəм басқада шөлкемлер, сондай-ақ пуқаралар:

прокуратура уйымларын – жас өспиримлердиң ҳуқықлары, еркинликлери ҳəм нызамлы мəплери бузылғанлығы туўралы;

жас өспиримлер ислери бойынша ведомстволараралық комиссияларын – жас өспиримлердиң ҳуқықлары, еркинликлери ҳəм нызамлы мəплери бузылғанлығы туўралы, сондай-ақ жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасын əмелге асырыўшы уйымлар ҳəм мəкемелер жумысында жол қойылған кемшиликлер туўралы;

əменгерлик ҳəм қəўендерлик уйымларын – жетим балалар,  ата-анасының қəўендерлигинен айрылған ямаса өмири яки денсаўлығына қəўип туўдыратуғын ямаса тəмийинлеў, тəрбиялаў ҳəм билим бериў талапларына жуўап бермейтуғын шараятта болған балалар туўралы;

пуқаралардың өзин-өзи басқарыў уйымларын – социаллық жақтан қəўипли жағдайдағы ҳəм мəмлекеттиң социаллық жəрдемине мүтəж болған жас өспиримлер ҳəм шаңарақлар анықланғанлығы туўралы;

ишки ислер уйымларын – социаллық жақтан қəўипли жағдайдағы  жас өспиримлер ҳəм шаңарақлар, ҳуқықбузарлықлар яки басқа да антисоциаллық ис-ҳəрекет ислеген жас өспиримлер туўралы, сондай-ақ жас өспиримлерди ҳуқықбузарлықлар  яки антисоциаллық ис-ҳəрекетти ислеўге тартып атырған ямаса оларға қарата басқа да ҳуқыққа қарсы ис-ҳəрекетлер  ислеп атырған ата-аналар ҳəм өзге шахслар туўралы;

денсаўлықты сақлаўды басқарыў уйымлары ҳəм денсаўлықты сақлаў мəкемелерин – турақлы түрде спиртли ишимликлер, нəшебентлик затлар, психотроп яки ақыл-жигерине тəсир етиўши басқа да затларды пайдаланыўы ақыбетинде медициналық тексериўге, көриктен өткериўге яки даўаланыўға мүтəж болған жас өспиримлер туўралы;

билимлендириўди басқарыў уйымларын ҳəм билимлендириў мəкемелерин-қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемелерин яки басқа балалар мəкемелеринен өз бетинше кетип қалған ямаса билимлендириў мəкемелериндеги сабақларға себепсиз келмей атырған  яки турақлы түрде қатнаспай атырған ҳəм мəмлекеттиң социаллық жəрдемине мүтəж болған жас өспиримлер туўралы тезлик пенен хабардар етеди.

 

7-статья. Жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасында ата-ана яки ата-анасының орнын басыўшы шахслардың қатнасыўы

Ата-ана яки ата-анасының орнын басыўшы шахслар балаларын тəмийинлеў, тəрбиялаў ҳəм оларға билим бериў бойынша миннетлерди орынлап, олардың қəўипсизлигин, өмири ҳəм денсаўлығының қорғалыўын, қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасын тəмийинлеў мақсетинде:

билимлендириў мəкемелеринде оқып атырған жас өспиримлердиң оқыў ўақтында ресторанлар, кафелер, барлар, клублар, дискотекалар, кинотеатрлар, компьютер заллары, интернет тармағынан пайдаланыў хызметлерин көрсетиў ушын ажыратылған бөлмелерде ямаса басқа да кеўил көтеретуғын (дем алыў) орынларда болыўына жол қоймаў, бул орынларда билимлендириў хызмети яки билимлендириў мəкемелери тəрепинен өткерилетуғын илажлар шеңберинде болыўы буған кирмейди;

жас өспиримлердиң спиртли ишимликлерди, нəшебентлик затлар, психотроп яки ақыл-жигерине искерлигине тəсир етиўши басқа да затларды пайдаланыўына, шегиўине жол қоймаў;

жас өспиримлердиң ҳуқықбузарлықлар яки басқа антисоциаллық                  ис-ҳəрекетлер ислеўине жол қоймаўдың  илажларын көреди.

Ата-ана яки ата-анасының орын басыўшы шахслар жас өспиримлердиң ресторанлар, кафелер, барлар, клублар, дискотекалар, кинотеатрлар, компьютер заллары, интернет тармағынан пайдаланыў хызметлерин көрсетиў ушын ажыратылған бөлмелерде ямаса басқа да кеўил көтеретуғын (дем алыў) орынларда түнги ўақытта олардың бирде-биреўиниң қадағалаўысыз болыўына жол қоймаўдың илажларын көреди.

 

3-БАП. ЖАС ӨСПИРИМЛЕР АРАСЫНДА ҚАДАҒАЛАЎСЫЗЛЫҚ ҲӘМ            ҲУҚЫҚБУЗАРЛЫҚЛАРДЫҢ ПРОФИЛАКТИКАСЫН ӘМЕЛГЕ АСЫРЫЎШЫ УЙЫМЛАР ҲӘМ ОЛАРДЫҢ ЎӘКИЛЛИКЛЕРИ

 

8-статья. Жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасын əмелге асырыўшы уйымлар ҳəм мəкемелер системасы

Жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм  ҳуқықбузарлықлардың профилактикасын əмелге асырыўшы уйымлар ҳəм мəкемелер қурамына төмендегилер киреди:

жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссиялар;

ишки ислер уйымлары;

билимлендириўди басқарыў уйымлары ҳəм билимлендириў мəкемелери;

əменгерлик ҳəм қəўендерлик уйымлары;

денсаўлықты сақлаўды басқарыў уйымлары ҳəм денсаўлықты сақлаў

мəкемелери;

Усы статьяның биринши бөлиминде көрсетилмеген уйымлар ҳəм мəкемелер жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасында нызам актлеринде белгиленген тəртипте қатнасады.

 

9-статья. Жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссиялар

Жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссиялар өз ўəкилликлери шеңберинде:

жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасына байланыслы ис-илажларды əмелге асырады, олардың ҳуқықлары, еркинликлери ҳəм нызамлы мəплериниң қорғалыўын тəмийинлейди;

аймақлық комиссиялар жумысын қадағалайды ҳəм бағдарлайды, олардың искерлигиниң таллаўын əмелге асырады, оларға шөлкемлестириў-методикалық жəрдем көрсетеди;

жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасын  əмелге асырыўшы уйымлар ҳəм мəкемелердиң унамлы жумыс тəжирийбесин улыўмаластырады ҳəм тарқатады, оларға шөлкемлестириўшилик-методикалық жəрдем көрсетеди;

мəмлекетлик уйымлар ҳəм мəкемелердиң жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасы, олардың ҳуқықлары, еркинликлери ҳəм нызамлы мəплериниң қорғалыўы саласындағы  жумысын муўапықластырыў бойынша ис-илажлар көреди;

жас өспиримлердиң ҳуқықлары, еркинликлери ҳəм нызамлы мəплерине əмел етилиўи, олардың қадағалаўсызлығы ҳəмде ҳуқықбузарлығы, ата-анасының қарамағынан айырылған балаларды анықлаў ҳəмде жайластырыў менен байланыслы мəселелерди үйренеди ҳəм улыўмаластырады;

мəпдар министрликлер ҳəм мəекемлер  менен биргеликте жас өспиримлер арасында  қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасы, жас өспиримлердиң ҳуқықлары, еркинликлери ҳəм нызамлы мəплерин қорғаў саласындағы баслы бағдарлар бойынша келисилген усылларды ислеп шығады;

жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасына байланыслы норматив-ҳуқықый актлери əмелге асырылыўын тəмийинлейди;

жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық, ҳуқықбузарлықлар ҳəм басқа да антисоциаллық ис-ҳəрекетлердиң профилактикасы бойынша комплексли илажларды ислеп шығады, жас өспиримлердиң ҳуқықлары, еркинликлери ҳəм нызамлы мəплериниң қорғалыўын тəмийинлейди, сондай-ақ усы илажлардың орынланыўының үстинен қадағалаўды əмелге асырады;

өз ўəкиллигине киргизилген мəселелерди шешиў менен байланыслы мақсетли бағдармалар жойбарларын үйренеди;

жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлыққа, қараўсызлыққа, олар тəрепинен ҳуқықбузарлықлар ямаса басқа антисоциаллық ис-ҳəрекетлер ислениўине имканият берип атырған себеплер ҳəм шəрт шараятлар таллаўын өткизеди;

мəмлекетлик уйымлардың жумысы үстинен жəмийетшилик қадағалаўын күшейтиў, социаллық шерикликти ҳəм пуқаралық жəмийети институтлары менен тиккелей бирге ислесиўди раўажландырыў илажларын көреди;

жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасы, жас өспиримлердиң ҳуқықлары, еркинликлери ҳəм нызамлы мəплерин қорғаў мəселелери бойынша  усыныслар ислеп шығады;

жас өспиримлердиң ҳуқықлары, еркинликлери ҳəм нызамлы мəплери қорғалыўын тəмийинлеў саласындағы норматив-ҳуқықый актлер жойбарларын ислеп шығыўда қатнасады;

жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасын əмелге асырып атырған уйымлар ҳəмде мəкемелер жумысын үйренеди, бул жумысты жеделлестириў бойынша усыныслар ислеп шығады;

өз ўəкиллигине киретуғын мəселелер бойынша мəмлекетлик уйымлар ҳəм шөлкемлердиң усынысларын көрип шығады.

Жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссиялар шөлкемлестирилиўи ҳəм жумыс ислеў тəртиби Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси тəрепинен белгиленеди.

Жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссиялардың шөлкемлестирилиўи ҳəм жумыс тəртиби нызам  ҳүжжетлеринде белгиленеди.

 

10-статья. Ишки ислер уйымлары

Ишки ислер уйымлары жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық  ҳəм  ҳуқықбузарлықлардың профилактикасын өз ўəкилликлери шеңберинде əмелге асырады.

Ишки ислер уйымларының жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасын əмелге асырыўшы арнаўлы бөлимлери жас өспиримлер арасында ҳуқықбузарлықлардың профилактикасы бөлимлеринен ҳəм жас өспиримлерге социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайларынан (буннан-былай текстте-социаллық-ҳуқықықый жəрдем көрсетиў орайы) ибарат. Ишки ислер уйымларының басқа бөлимлери жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасында өз ўəкилликлериниң шеңберинде қатнасады ҳəмде зəрүр жəрдем көрсетеди.

 

11-статья. Ишки ислер уйымларының жас өспиримлер арасында       ҳуқықбузарлықлардың профилактикасы бөлимлери

Ишки ислер уйымларының жас өспиримлер арасында ҳуқықбузарлықлардың профилактикасы бөлимлери өз ўəкилликлери шеңберинде:

жеке тəртиптеги профилактика жумысын алып барады;

излеў жəрияланған жас өспиримлерди, сондай-ақ социаллық жақтан қəўипли жағдайдағы жас өспиримлерди анықлаўға байланыслы илажларды əмелге асырады ҳəм белгиленген тəртипте оларды жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасын əмелге асырыўшы тийисли уйымларға яки мəкемелерге жибереди;

жас өспиримлерди ҳуқықбузарлықлар яки антисоциаллық ис-ҳəрекетти ислеўге тартқан ямаса жас өспиримлерге қарата басқа да нызамға қарсы ис ҳəрекетлер ислеп атырған шахсларды, сондай-ақ жас өспиримлерди тəмийинлеў, тəрбиялаў ҳəм оларға билим бериў бойынша өз миннетлемелерин орынлаўдан бас тартқан яки тийисли дəрежеде орынламай атырған ямаса жас өспиримлердиң минез-қулқына унамсыз тəсир көрсетип атырған яки оларға  мийримсиз қатнаста болған ата-аналарды яки ата-анасының орнын басыўшы шахсларды анықлайды ҳəм оларға нызам актлеринде нəзерде тутылған тəсиршең шараларын қолланыў туўралы тийисли мəмлекетлик уйымлар ҳəм басқа да шөлкемлерге усыныслар киргизеди;

жас өспиримлердиң, олардың ата-аналары яки ата-аналарның орнын басыўшы шахслардың, сондай-ақ басқа да шахслардың жас өспиримлердиң ҳуқықлары, еркинликлери ҳəм нызамлы мəплериниң бузылыўы менен байланыслы шағымлары ҳəм арзаларын көрип шығады;

ҳуқықбузарлықлар яки антисоциаллық ис-ҳəректлерди ислеген жас өспиримлерге нызам актлеринде нəзерде тутылған тəсир етиў шараларын қолланыў туўралы жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасын əмелге асырыўшы тийисли уйымлар ҳəм мəкемелерине усыныслар киргизеди;

жас өспиримлерди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайларына яки қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемелерине белгиленген тəртипте орналастырыў ушын оларға тийисли ҳүжжетлерди таярлайды;

жас өспиримлердиң қадағалаўсызлығы, қараўсызлығы, ҳуқықбузарлықлары яки басқа да антисоциаллық ис-ҳəрекетлериниң фактлери, сондай-ақ оларға мүмкиншилик беретуғын себеплер ҳəм шараятлар туўралы тийисли мəмлекетлик уйымлар ҳəм басқа да шөлкемлерди хабардар етеди;

ҳуқықбузарлықлар яки басқа антисоциаллық ис-ҳəректлер ислеген жас өспиримлерди, сондай-ақ қадағалаўсыз ҳəм  қараўсыз қалған жас өспиримлерди нызам актлеринде нəзерде тутылған ҳалда ҳəм тəртипте ишки ислер уйымларына алып барады, бул ҳаққында тезлик пенен баянлама дүзеди ҳəм жас өспиримлер алып келингенлиги туўралы олардың ата-аналарын яки ата-аналарының орнын басыўшы шахсларды хабардар етеди;

жас өспиримлердиң жасаў, оқыў (жумыс) орнындағы билимлендириў, мəдений дем алыў, спорт-саламатландырыў мəкемелеринде, басқа да шөлкемлерде, дөгереклер ҳəм клубларда жас өспиримлер менен алып барылатуғын тəрбиялық жумыслардың жағдайын үйренеди;

жас өспиримлердиң ҳуқықбузарлықлар яки басқа антисоциаллық ис-ҳəрекетлерди ислеўине мүмкиншилик беретуғын себеплер ҳəм шараятларды сапластырыў туўралы тийисли мəмлекетлик уйымларға ҳəм басқа да шөлкемлерге усыныслар киргизеди;

жас өспиримлердиң ҳуқықбузарлықлары яки басқа да антисоциаллық ис-ҳəрекетлери туўралы материаллардың тийисли уйымлар ҳəм мəкемелер тəрепинен көрип шығылыўында қатнасады;

жас өспиримлер тəрепинен исленген ҳуқықбузарлықлар яки басқа да антисоциаллық ис-ҳəрекетлердиң, жас өспиримлерди тəмийинлеў, тəрбиялаў ҳəм оларға билим бериў бойынша өз миннетлемелерин орынлаўдан бас тартқан яки тийисли дəрежеде орынламай атырған ямаса олардың минез-қулқына унамсыз тəсир көрсетип атырған яки оларға мийримсиз қатнаста болып атырған ата-аналар яки ата-анасының орнын басыўшы шахслардың есабын жүргизеди, сондай-ақ статистикалық есабат дүзиў ушын тийисли болған мағлыўматты топлайды ҳəм улыўмаластырады;

жетим балалар ҳəм ата-ана қəўендерлигинен айрылған балаларды орналастырыўда əменгерлик ҳəм қəўендерлик уйымларына көмеклеседи;

Ишки ислер уйымларының жас өспиримлер арасында ҳуқықбузарлықлардың профилактикасы бөлимлери нызам актлерине муўапық басқа да  ўəкилликлерди əмелге асырыўы мүмкин.

 

12-статья. Жас өспиримлерге социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў      орайлары

Социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайлары өз ўəкилликлери шеңберинде:

үш жастан он сегиз жасқа шекем болған жас өспиримлердиң шахсын анықлаў, өмирин, денсаўлығын қорғаў яки олар тəрепинен  ҳуқықбузарлықлардың қайталанып ислениўиниң алдын алыў мақсетинде оларды күни-түни қабыллаўды ҳəм ўақытша сақлаўды əмелге асырады;

алып келинген жас өспиримлер менен жеке тəртиптеги профилактикалық жумысын алып барады, жас өспиримлердиң қадағалаўсызлығы, қараўсызлығына, ҳуқықбузарлықлар ҳəм басқа да антисоциаллық ис-ҳəрекетлерди ислеўине мүмкиншилик беретуғын себеплер ҳəм шараятларды анықлайды жəне бул ҳаққында тийисли мəмлекетлик уйымларын ҳəм басқа да шөлкемлерин хабардар етеди;

жас өспиримлерди қəнигелестирилген оқыў-тəрбиялық мəкемелерге алып барады, сондай-ақ усы мəкемелерде сақланып атырған жас өспиримлерди жайластырыў бойынша басқа да илажларды əмелге асырады.

Социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайлары нызам актлерине муўапық басқа да ўəкилликлерди əмелге асырыўы мүмкин.

Социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайларына төмендеги жас өспиримлер жайластырылыўы  мүмкин:

қадағалаўсыз яки қараўсыз қалғанлар;

қəнигелестирилген оқыў-тəрбиялық мəкемелерин, жетим балалар ҳəм ата-ана қəўендерлигинен айрылған балалар ушын билимлендириў мəкемелери ямаса басқа да  балалар мəкемелеринен өзинше кетип қалғанлар;

ата-ана қəўендерлигинен айрылған он алты жасқа шекемги жас өспиримлер;

социаллық қəўипли қылмыслар ислеген, бирақ жынаятлы жуўапкершиликке тартыў мүмкин болған жасқа толмаған ямаса руўхый кеселлик пенен байланыслы болмаған ҳалда раўажланыўында өз жасына салыстырғанда əдеўир артта қалыўы ақыбетинде ислеген қылмысының əҳмийетин толық аңлап жетпегенлер, егер жас өспиримлердиң өмири ҳəм ден саўлығын қорғаўды тəмийинлеў яки олар тəрепинен социаллық қəўипли қылмыслардың тəкирарлап ислениўиниң алдын алыў зəрүр болса, сондай-ақ олардың шахсы анықланбаған ямаса олардың анық жасаў орны болмаса яки өзлери социаллық қəўипли қылмыслар ислеген Өзбекстан Республикасы аймағында турақлы жасамай атырған болса;

ҳəкимшилик жуўапкершиликти келтирип шығаратуғын ҳуқықбузарлықларды ислегенлер, егер олардың шахсы анықланбаған болса ямаса олардың анық жасаў орны болмаса яки өзлери социаллық қəўипли қылмыслар ислеген Өзбекстан Республикасы аймағында турақлы жасамай атырған болса;

өзиниң қəнигелестирилген оқыў-тəрбиялық мəкемесине орналастырылыўы туўралы мəселениң суд тəрепинен көрип шығылыўын ўақытша күтип турғанлар;

судтың уйғарыўы менен қəнигелестирилген оқыў-тəрбиялық мəкемесине жиберилгенлер;

жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайына орналастырыў ушын судтың уйғарыўы тийкар болады.

Жас өспирим социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайына ишки ислер уйымы яки социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайы баслығының ямаса оның орынбасарының қарары тийкарында орналастырылыўы мүмкин.

Бул жағдайда жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайына орналастырыў туўралы мүрəжатнама  ҳəм усы орайға орналастырыў зəрүрлигин тастыйықлаўшы материаллар жас өспирим орайға                   орналастырылғаннан кейин 48 сааттан кешиктирилместен судқа жибериледи;

социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайы баслығы яки оның орынбасары жас өспиримниң усы орайға орналастырылғанлығы туўралы усы орай жайласқан жердеги прокурорды ҳəм жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссияны тезлик пенен 24 сааттан кешиктирместен хабардар етеди.

Жас өспиримлер социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайында оларды орналастырыў ушын зəрүр болған ең кем ўақыт даўамында, бирақ көби менен отыз күн болыўы мүмкин. Айрықша жағдайларда бул мүддет судтың уйғарыўы тийкарында он бес күнге шекем созылыўы мүмкин.

Социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайында жас өспиримниң болыўы мүддетине төмендегилер кирмейди:

социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайында денсаўлықты сақлаўды басқарыў уйымы тəрепинен жəрияланған карантин дəўири;

жас өспиримниң денсаўлықты сақлаў мəкемесиниң ҳүжжети менен тастыйықланған ҳəм оны шаңараққа қайтарыўға яки тийисли мəкемеге жибериўге тосқынлық ететуғын кеселлиги дəўири;

судтың мүрəжатын канаатландырыў ҳəм жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбиялық мəкемесине орналастырыў туўралы уйғарыўы үстинен берилген протесттиң көрип шығылыў ўақты.

Жас өспиримлерге социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайлары туўралы реже Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинети тəрепинен тастыйықланады.

 

13-статья. Билимлендириўди басқарыў уйымлары ҳəм билимлендириў мəкемелери

Билимлендириўди басқарыў уйымлары өз ўəкилликлери шеңберинде:

жас өспиримлерде нызамға бойсыныўшылық сезимин қəлиплестириўге, оларға əдеп-икрамлық ҳəм саламат турмыс тəризи тийкарларын сиңдириўге қаратылған бағдарламалар ҳəм қолланбаларды ислеп шығады ҳəм билимлендириў мəкемелериниң ис əмелиятына енгизеди;

қəнигелестирилген оқыў-тəрбиялық мəкемелердиң, сондай-ақ жас өспиримлердиң ҳуқықлары, еркинликлери ҳəм нызамлы мəплериниң қорғалыўын тəмийинлеў ўазыйпаларын əмелге асырып атырған басқа да мəкемелердиң жумысын жетилистириўге байланыслы илажларды əмелге асырады;

билимлендириў мəкемелериндеги сабақларға себепсиз келмей атырған, ямаса турақлы түрде қатнаспайтуғын жас өспиримлерди анықлайды ҳəм олардың есабатын жүргизеди, олардың улыўма ҳəм орта арнаўлы билимин алыўына байланыслы илажларды көреди;  (№Р ЖК wo.0y.w0qo-ж. wti/XXVI санлы №Р Нызамына тийкар алып таслан2ан)

жас өспиримлерге өз өмир жолын ҳəм кəсип-өнер таңлаўда олардың қəбилети, қызығыўшылығы, ықласы ҳəм денсаўлығының жағдайына муўапық психологиялық жəрдем көрсетеди;

раўажланыўында яки минез-қулқында кемшилиги болған жас өспиримлерди анықлайтуғын, оларды комплексли тексериўден өткеретуғын ҳəм олардың келешектеги тəмийинлениўи, тəрбиясы ҳəм билиминиң түрлерин белгилеў бойынша усыныслар таярлайтуғын психологиялық, медициналық-педагогикалық комиссиялар дүзеди;

жеке тəртиптеги профилактикалық жумысты алып барыўда қатнасады;

билимлендириў мəкемелеринде жəмийетлик спорт секцияларын, техникалық ҳəм басқа да дөгереклер, клублардың шөлкемлестирилиўин ҳəм жас өспиримлерди оларға қатнасыўға тартыўды тəмийинлейди, жас өспиримлердиң бəнтлиги ҳəм дем алысларын шөлкемлестириўде қатнасады.

Улыўма орта, орта арнаўлы, кəсиплик билимлендириў мəкемелери ҳəм басқа да билимлендириў мəкемелери өз ўəкилликлери шеңберинде:

раўажланыўында яки минез-қулқында кемшилиги ямаса оқыўында машқалалары болған жас өспиримлерге социаллық-психологиялық ҳəм педагогикалық жəрдем көрсетеди;

социаллық жақтан қəўипли жағдайдағы, сондай-ақ билимлендириў мəкемелериндеги сабақларға себепсиз келмейтуғын ямаса турақлы түрде қатнаспайтуғын жас өспиримлерди анықлайды, оларды тəмийинлеў, тəрбиялаў ҳəм оларға билим бериўге тийисли илажларды көреди;

билимлендириў мəкемелеринде жəмийетлик спорт секциялары, техникалық ҳəм басқа дөгереклер, клублар шөлкемлестиреди ҳəм жас өспиримлерди оларға қатнасыўға тартады;

социаллық жақтан қəўипли болған шаңарақларды анықлайды ҳəм усы шаңарақларға өз балаларын тəмийинлеў ҳəм оларға билим бериў бағдарында жəрдем көрсетеди;

жас өспиримлерде нызамға бойсыныўшылық сезимин қəлиплестириўге, оларға əдеплилик ҳəм саламат турмыс тəризиниң тийкарларын сиңдириўге бағдарланған дəстүрлер ҳəм усылларды əмелге асырыўға тийисли илажларды көреди.

Жетим балалар ҳəм ата-ана қəўендерлигинен айрылған балалар ушын билимлендириў мəкемелери өз ўəкилликлери шеңберинде:

жас өспиримлердиң ата-анасы қайтыс болған, олардың ата-аналары           ата-аналық ҳуқықынан айрылған, олардың ата-аналарының ата-аналық ҳуқықы шекленген, ата-анасы қатнасқа уқыпсыз деп табылған, ата-анасы наўқас болған, ата-анасы узақ мүддет болмаған, ата-анасы балаларын тəрбиялаўдан яки олардың ҳуқықлары, еркинликлери ҳəм нызамлы мəплерин қорғаўдан ўаз кешкен жағдайда, соның менен бирге, ата-анасы өз балаларын билимлендириў мəкемелеринен, денсаўлықты сақлаў мəкемелеринен, халықты социаллық қорғаў мəкемелеринен ҳəм басқа да мəкемелерден алыўдан бас тартқан жағдайда, сондай-ақ, балалар ата-анасының қəўендерлигинен маҳрум болған басқа жағдайларда жас өспиримлерди тəмийинлеў, оларға билим бериў, келешекте оларды орналастырыў ҳəм еркин турмысқа таярлаў ушын қабыл етеди;

кем тəмийинленген, көп балалы шаңарақлардың жас өспирим балаларын, тек əкеси яки анасы бар болған жас өспиримлерди усы шаңарақларды социаллық қоллап-қуўатлаў мақсетинде бир жылдан артық болмаған мүддетке тəмийинлеў, тəрбиялаў ҳəм оларға билим бериў ушын қабыл етеди;

бул мəкемелерде сақланып атырған жас өспиримлердиң ҳуқықлары, еркинликлери ҳəм нызамлы мəплериниң қорғалыўын тəмийинлейди;

жеке тəртиптеги профилактика жумысын алып барыўда қатнасады.

Билимлендириўди басқарыў уйымлары ҳəм билимлендириў мəкемелери нызам актлерине муўапық басқа да ўазыйпаларды  əмелге асырыўы мүмкин.

 

14-статья. Қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемелери

Қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемелерине қəнигелестирилген мектеплер ҳəм  қəнигелестирилген  кəсип-өнер колледжлери киреди.

Қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемелерине он бир жастан он сегиз жасқа шекем болған, тəмийинлеў, тəрбиялаў ҳəм билим бериў ушын арнаўлы шараятларға мүтəж жас өспиримлер төмендеги жағдайларда үш жылдан артық болмаған мүддетке орналастырылыўы мүмкин, егер олар:

социаллық қəўипли қылмыслар ислеген, бирақ жынаятлы жуўапкершиликке тартыў мүмкин болған жасқа толмаған ямаса руўхый кеселлик пенен байланыслы болмаған жағдайда раўажланыўында өз жасына салыстырғанда əдеўир артта қалыўы ақыбетинде ислеген қылмысының əҳмийетин толық аңлап жетпеген болса;

айыплылығы туўралы мəселе шешилмей турып жынаятлы жуўапкершиликтен азат етилген, материаллар жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссияға көрип шығыў ушын тапсырылған болса;

қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемелерине орналастырыў бойынша мəжбүрлеў шарасы қолланылған жағдайда жынаятлы жазадан азат етилген болса;

жеке тəртиптеги профилактика жумысы алып барылыўына қарамастан ҳуқықбузарлықлар яки басқа антисоциаллық  ис-ҳəрекетлер ислеўди даўам еттирип атырған болса.

Жас өспиримлерди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемелерине орналастырыў ушын төмендегилер тийкар болады:

усы статьяның екинши бөлиминиң екинши, үшинши ҳəм бесинши абзацларында көрсетилген жас өспиримлерге байланыслы усы Нызамға муўапық шығарылған суд уйғарыўы;

усы статьяның екинши бөлиминиң төртинши абзацында көрсетилген жас өспиримлерге байланыслы Өзбекстан Республикасының Жынаят-процессуал кодексине муўапық шығарылған суд уйғарыўы.

Қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемелерине усы мəкемелерде сақлаў, тəрбиялаў ҳəм билим бериўге тосқынлық ететуғын кеселлиги болған жас өспиримлерди орналастырыў мүмкин емес.

Жас өспиримлерди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемелеринде сақлаў, тəрбиялаў ҳəм оларға билим бериўге тосқынлық ететуғын кеселликлер дизими Өзбекстан Республикасы Денсаўлықты сақлаў министрлиги тəрепинен тастыйықланады.

Қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемелери өз ўəкилликлери шеңберинде:

жас өспиримлерди оқытыўды, оларды кəсип-өнерге таярлығын ҳəм социаллық-педагогикалық реабилитациялаўды əмелге асырады;

жас өспиримлерди сақлаўдың усы мəкемелер аймағын қорықлаўда, жас өспиримлердиң жеке қəўипсизлигин ҳəм унамсыз тəсирлерден қорғалыўын, бул мəкемелер аймағына бийтаныс шахслардың еркин кириўин, бул мəкемелерде сақланып атырған жас өспиримлердиң еркин шығыўын шеклеўди өз ишине алған арнаўлы шараятларды тəмийинлейди;

жас өспиримлердиң бул мəкемелерден  өзинше шығып кетиў жағдайлары туўралы усы мəкемелер жайласқан жердеги ҳəм жас өспиримлердиң жасаў орынларындағы яки турған жериндеги ишки ислер уйымларын хабардар етеди ҳəм ишки ислер уйымлары менен биргеликте оларды табыў ҳəм бул мəкемелерге қайтарыў бойынша илажлар көреди;

жас өспиримлердиң жасаў орнындағы жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссияларға жас өспиримлердиң усы мəкемелерден шығарылғанлығы туўралы хабарландырыўларды, сондай-ақ жас өспиримлерге тийисли минезлемелерди оларды шығарыўдан кеминде бир ай алдын жибереди.

Қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемелери усы мəкемелер жайласқан жердеги жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссияларға төмендеги мəселелер бойынша усыныслар киргизеди:

жас өспиримлерди басқа қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемелерине өткериў;

жас өспиримлердиң усы мəкемелерде болыўын суд тəрепинен белгиленген мүддет өтиўинен алдын, егер олар минез-қулқы дүзелгенлиги себепли усындай тəсир шарасын қолланыўды даўам еттириўге мүтəж болмаса яки денсаўлығының жағдайына байланыслы бул мəкемелерде бола алмаса тоқтатыў;

жас өспиримлерди оқытыўды жуўмақлаў зəрүр болған жағдайда олардың усы мəкемелерде болыў мүддетин созыў.

Қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемелери нызам актлерине муўапық басқа да  ўəкилликлерди де   əмелге асырыўы мүмкин.

Қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемелери туўралы реже Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинети тəрепинен тастыйықланады.

 

15-статья. Әменгерлик ҳəм қəўендерлик уйымлары

Әменгерлик  ҳəм қəўендерлик уйымлары өз ўəкилликлери шеңберинде:

жетим балаларды, ата-анасы қəўендерлигинен айрылған балаларды анықлайды ҳəм олардың есабатын жүргизеди ҳəмде ата-ана қəўендерлигинен айрылғанлықтың анық жағдайларынан келип шығып, балаларды орналастырыў түрлерин таңлайды, сондай-ақ оларды тəмийинлеў, тəрбиялаў ҳəм оларға билим бериў шараятлары үстинен қадағалаўды əмелге асырады;

нызам актлеринде нəзерде тутылған жағдайларда ҳəм тəртипте жас өспиримлерге əменгерлик ҳəм қəўендерликти белгилеў бойынша илажлар көреди;

он төрт жастан он сегиз жасқа шекем болған жас өспиримниң өз ис ҳақы, стипендиясы яки  басқа табысларын еркин басқарыў ҳуқықын шеклеп қойыў  яки оны бул ҳуқықтан айырыў туўралы илтимаснама менен судқа мүражат етеди, буған жас өспиримниң белгиленген тəртипте  толық  көлемде ҳəрекет уқыплылығын алыў жағдайлары кирмейди;

жеке тəртиптеги профилактика  исин алып барыўда қатнасады;

ата-аналық ҳуқықын шеклеў яки ата-аналық ҳуқықынан айырыў туўралы даўа арзаларын қозғайды;

ата-аналық ҳуқықын шеклеў яки ата-аналық ҳуқықынан айырыў туўралы, сондай-ақ ата-аналық ҳуқықын тиклеў ҳаққындағы ислерди судларда көрип шығыўда қатнасады.

Әменгерлик ҳəм қəўендерлик уйымлары нызам актлерине муўапық басқа да ўəкилликлерди де əмелге асырыўы мүмкин.

 

16-статья. Денсаўлықты сақлаўды басқарыў уйымлары ҳəм денсаўлықты сақлаў мəкемелери

Денсаўлықты сақлаўды басқарыў уйымлары ҳəм денсаўлықты сақлаў мəкемелери өз ўəкилликлери шеңберинде:

жас өспиримлер, олардың ата-анасы яки ата-анасының орнын басыўшы шахслар арасында санитария-гигиеналық билимлерди кең ен жайдырыўды, сондай-ақ саламат турмыс тəризин үгит-нəсиятлаўды шөлкемлестиреди;

жас өспиримлер арасында алкоголизм, шегиў, нəшебентлик ҳəм токсикомания жəне олардың минез-қулқындағы усы нəрселер менен байланыслы кемшиликлердиң профилактикасы  бойынша илажлар ислеп шығылыўын ҳəм əмелге асырылыўын тəмийинлейди;

жас өспиримлер арасында алкоголизм, шегиў, нəшебентлик ҳəм токсикоманияның тарқалыўы туўралы жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссияларды хабардар етеди;

үш жасқа шекем болған адасып қалған, таслап кетилген ҳəм ата-ана қəўендерлигинен айрылған басқа да балаларды күни-түни қабыл етиўди ҳəм күтим көрсетиўди əмелге асырады;

жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасын əмелге асырыўшы уйымлар ҳəм мəкемелерге, сондай-ақ жас өспиримлердиң ата-анасы яки ата-анасының орнын басыўшы шахсларға  мəслəҳəт бериўде жəрдемлерин көрсетеди;

алкоголь тəсиринде мəс ҳалатта болған яки нəшебентлик затлар, психотроп яки ақыл-жигерине тəсир етиўши басқа да затлар тəсири астында болған жас өспиримлерди күни-түни  қабыл етиўди əмелге асырады ҳəм оларға медициналық жəрдем көрсетеди;

раўажланыўында яки минез-қулқында кемшилиги болған жас өспиримлерге қəнигелестирилген диагноз қойыў ҳəм емлеў-тиклеў жəрдемин көрсетеди;

қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемелерине жиберилип атырған жас өспиримлердиң денсаўлығы туўралы белгиленген тəртипте жуўмақлар таярлайды;

спиртли ишимликлер, нəшебентлик затлар, психотроп яки ақыл-жигериниң искерлигине тəсир етиўши басқа затлардан турақлы түрде пайдаланып атырған жас өспиримлерди анықлаў, есапқа алыў, тексериў ҳəм медициналық-социаллық реабилитация етиўди шөлкемлестиреди;

жыныслық жол менен жуқтырылған кеселликлердиң дəреклерин анықлаў, бул кеселликке шалынған жас өспиримлерди тексериў ҳəм емлеўди шөлкемлестиреди.

социаллық жақтан қəўипли жағдайда болған жас өспиримлерге ҳəм шаңарақларға социаллық жəрдем көрсетиў ҳəм оларды социаллық-педагогикалық реабилитация етиўдиң заманагөй усыл ҳəм технологияларынан пайдаланады;

жас өспиримлердиң дем алыўын, социаллық мəкемелерде  шөлкемлестирилген дөгереклерде ямаса  орайларда дөретиўшилик қəбилетин раўажландырыўды шөлкемлестириўде қатнасады;

майып балаларға медициналық-социаллық жəрдем көрсетиўди тəмийинлейди, майып балаларға социаллық жəрдем көрсетиўдиң комплексли тармақларын раўажландырады;

жеке тəртиптеги профилактика жумысын алып барыўда қатнасады.

Денсаўлықты сақлаўды басқарыў уйымлары ҳəм денсаўлықты сақлаў мəкемелери нызам актлерине муўапық басқа да ўəкилликлерди  де əмелге асырыўы мүмкин.

 

17-статья.  Мийнет уйымлары

Мийнет уйымлары өз ўəкилликлери шеңберинде:

жас өспиримлерди жумысқа орналастырыўға, кəсипке таярлаўға, қайта таярлаўға ҳəм олардың маманлығын асырыўға көмеклеседи, олар менен дүзилген мийнет шəртнамасын жумыс бериўшиниң басламасы менен бийкар етиў туўралы мəселелерди көрип шығады;

жеке тəртиптеги профилактика жумысын алып барыўда қатнасады.

Мийнет уйымлары нызам актлерине муўапық басқа да ўəкилликлерди əмелге асырыўы мүмкин.

 

18-статья. Жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықтың профилактикасында мəденият ҳəм спорт мəкемелери, туризм саласындағы шөлкемлердиң ҳəм ғалаба хабар қуралларының қатнасыўы

Мəденият ҳəм спорт мəкемелери, туризм салысындағы шөлкемлердиң ҳəм ғалаба хабар қураллары өз ўəкилликлери шеңберинде:

жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың  профилактикасы бойынша мақсетли бағдарламаларды ислеп шығыў ҳəм əмелге асырыўда қатнасады;

жумыслары жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасы бойынша илажларды əмелге асырыў менен байланыслы болған балалар ҳəм жаслар жəмийетлик бирлеспелер, социаллық мəкемелер, жəмəəтлик қорларға ҳəм басқа да шөлкемлерге жəрдем көрсетеди;

жас өспиримлерди оқытыў, олардың бəнтлиги ҳəм дем алысларын шөлкемлестириўде қатнасады;

жас өспиримлерде нызамға бойсыныўшылық сезимин ҳəм саламат турмыс тəризин үгит-нəсиятлаў ҳəм қəлиплестириў бойынша жумысты əмелге асырады.

Мəденият ҳəм спорт мəкемелери, туризм тараўындағы шөлкемлер ҳəм ғалаба хабар қураллары нызам актлерине муўапық басқа да ўəкилликлерди де əмелге асырыўы мүмкин.

 

19-статья. Жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасында пуқаралардың өзин-өзи басқарыў уйымлары ҳəм мəмлекетлик емес коммерциялық емес шөлкемлердиң қатнасыўы

Пуқаралардың өзин-өзи басқарыў уйымлары ҳəм мəмлекетлик емес коммерциялық емес шөлкемлер өз ўəкилликлери шеңберинде:

жас өспиримлердиң руўхый, əдеп-икрамлық, ҳуқықый, эстетикалық, физикалық, мийнет тəрбиясында қатнасады, оларда саламат турмыс тəризин қəлиплестириўге көмеклеседи;

социаллық жақтан қəўипли жағдайдағы жас өспиримлерге ҳəм шаңарақларға жəрдем көрсетеди;

жазаны өтеў мəкемелеринен азат етилген яки қəнигелестирилген            оқыў-тəрбия мəкемелеринен қайтып келген жас өспиримлердиң социаллық-педагогикалық реабилитация етилиўи ҳəм көнлигип бейимлесиўине көмеклеседи;

жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың  профилактикасын əмелге асырыўшы уйымлар ҳəм мəкемелер менен бирге ислеседи.

пуқаралардың өзин-өзи басқарыў уйымлары ҳəм мəмлекетлик емес коммерциялық емес шөлкемлер нызам актлерине муўапық басқа да ўəкилликлерди де əмелге асырыўы мүмкин.

 

III БАП. ЖЕКЕ ТӘРТИПТЕГИ ПРОФИЛАКТИКА ЖУМЫСЫН

ШӨЛКЕМЛЕСТИРИЎ

 

20-статья. Өзине тийисли болған жеке тəртиптеги профилактика жумысы      алып барылатуғын шахслардың категориялары

Жеке тəртиптеги профилактика жумысы төмендеги жас өспиримлерге қарата алып барылады:

қадағалаўсыз яки қараўсыз қалғанлар;

антисоциаллық ис-ҳəрекетлер ислегенлер;

қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемелеринде яки социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайларында сақланып атырғанлар;

билимлендириў мəкемелериндеги сабақларға себепсиз келмейтуғын яки турақлы түрде қатнаспайтуғынлар;

ҳəкимшилик ҳуқықбузарлық ҳəрекетин ислегенлер;

амнистия акты тийкарында яки қылмыстың ямаса шахстың социаллық қəўиплилик сыпатын жоғалтқанлығы себепли яки айыпкер өз қылмысына шын кеўилден пушайман болғанлығы ямаса жарасқанлығы себепли, сондай-ақ жас өспиримди жаза қолланбастан дүзетиў мүмкин деп белгилеген жағдайларда жынаятлы жуўапкершиликтен азат етилгенлер;

социаллық қəўипли қылмыс ислеген, бирақ жынаятлы жуўапкершиликке тартыў мүмкин болған жасқа толмағанлар ямаса руўхый кеселлик пенен байланыслы болмаған жағдайда раўажланыўында өз жасына салыстырғанда əдеўир артта қалыўы ақыбетинде ислеген қылмысының əҳмийетин толық аңлап жетиў уқыбына ийе болмағанлар;

жынаят ислегенликте айыпланып, қамаққа алыў менен байланыслы болмаған иркиў шарасы қолланылғанлар;

мəжбүрлеў шаралары қолланатуғын жынаятлы жуўапкершилик жазасынан азат етилгенлер;

жазаны өтеўден мүддетинен алдын шəртли түрде азат етилгенлер, шахс социаллық қəўип туўдырыў сыпатын жоғалтқанлығы себепли яки айыпкер өз қылмысына шын кеўилден пушайман болыўы себепли ямаса амнистия акты яки кеширим бериў тийкарында азат етилгенлер;

ҳүкимниң орынланыўы кешиктирилгенлер;

шəртли ҳүким етилгенлер, тəртипти дүзетиў ислерине яки азатлықтан айырыў менен байланыслы болмаған басқа жаза түрлерине ҳүким етилгенлер;

жазаны өтеў орынларынан азат етилгенлер яки қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемелеринен қайтып келгенлер;

руўхый кеселлиги себепли денсаўлықты сақлаў мəкемелеринде есапта турғанлар ҳəм ҳуқықбузарлық ҳəрекетлер ислеўге қайым болғанлар.

Жеке тəртиптеги профилактика жумысы социаллық жақтан қəўипли жағдайда болған шаңарақларға қарата ҳəм алып барылады.

 

21-статья. Жеке тəртиптеги профилактика жумысын алып барыў       тийкарлары

Жеке тəртиптеги профилактика жумысын алып барыў ушын  усы Нызамның 20-статьясында нəзерде тутылған жағдайлар, егер олар төмендеги ҳүжжетлерде белгиленген болса, тийкар болады:

жас өспиримниң ямаса оның ата-анасы яки ата-анасының орнын басыўшы шахслардың жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасын əмелге асырыўшы уйымлар ҳəм мəкемелер ўəкиллигине киретуғын мəселелер бойынша өзине жəрдем көрсетиў туўралы арзасында;

судтың ҳүкими ҳəм уйғарыўында;

жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссияның, сорастырыўшының,  тергеўшиниң, прокурордың яки ишки ислер уйымы баслығының қарарында:

жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасын əмелге асырыўшы мəкемелерге жас өспиримлерди орналастырыў ушын зəрүр болған ҳүжжетлер;

жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасын əмелге асырыўшы уйым яки мəкеме баслығы шағымлар, арзалар яки басқа да хабарларды тексериў нəтийжелери бойынша тастыйықлаған жуўмақта.

 

22-статья. Жеке тəртиптеги профилактика жумысын алып барыў        мүддетлери

Жеке тəртиптеги профилактика жумысы социаллық ҳəм басқа да           жəрдем көрсетиў ушын зəрүр болған мүддетлерде, жас өспиримлердиң қадағалаўсызлығы ҳəм қараўсызлығы, ҳуқықбузарлықлар яки басқа да антисоциаллық ис-ҳəрекетлер ислеўге мүмкиншилик берген себеплер ҳəм шараятлар сапластырылғанына шекем яки жас өспиримлер он сегиз жасқа толғанға ямаса нызам актлеринде нəзерде тутылған басқа да жағдайлар жүзеге келгенге шекем алып барылады.

 

23-статья. Жеке тəртиптеги профилактика жумысының алып барылыўын шөлкемлестириў

Ишки ислер уйымлары социаллық жақтан қəўипли жағдайдағы жас өспирим менен жеке тəртиптеги профилактика жумысын оның шахсы ҳəм əтирапындағылардың өзине тəн өзгешелик белгилерин, жүз берген ҳуқықбузарлық яки антисоциаллық ис-ҳəрекетлериниң өзгешелигин, шаңарақлық тəрбия шараятларын есапқа алған жағдайында алып барады.

Бул жағдайлар жас өспирим, оның ата-анасы яки ата-анасының орнын басыўшы шахслар, басқа да шахслар менен профилактика сəўбетлерин өткериў, жас өспиримди өзиниң жасаў, оқыў (жумыс) орнына барып көриў, тəрийиплеўши материалларды үйрениў даўамында анықланады.

Социаллық жақтан қəўипли жағдайдағы жас өспирим менен жеке тəртиптеги профилактика жумысын алып барыў даўамында:

жас өспиримниң турмыс тəризи, байланыслары ҳəм нийети анықланады;

жас өспиримге ҳуқықбузарлық яки антисоциаллық ис-ҳəрекетлер ислеўдиң ақыбетлери түсиндириледи;

жас өспиримниң ҳуқықбузарлық яки антисоциаллық ис-ҳəрекетлер ислеўиниң себеплери ҳəм шараятлары анықланады ҳəм оларды сапластырыўға тийисли илажлар көриледи;

жас өспиримди ҳуқықбузарлық яки антисоциаллық ис-ҳəрекетлерди ислеўге тартып атырған шахслар анықланады ҳəм оларды белгиленген тəртипте жуўапкершиликке тартыўға тийисли илажлар көриледи;

жас өспиримге унамлы тəсир көрсете алатуғын шахслар тартылады;

жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасын əмелге асырыўшы уйымлар ҳəм мəкемелер менен өз-ара бирге ислесиўде жас өспиримди сақлаў, тəрбиялаў, оған билим бериў, оның бəнтлигин ҳəм дем алысын  шөлкемлестириў мəселелери шешиледи.

Социаллық жақтан қəўипли жағдайдағы шаңарақлар менен жеке тəртиптеги профилактика жумысын алып барыў даўамында:

шаңарақтағы саламат орталықты беккемлеўге, ата-ана яки ата-анасының орнын басыўшы шахслардың балаларға унамсыз тəсир көрсетиўин сапластырыўға тийисли илажлар əмелге асырылады;

ата-ана яки ата-анасының орнын басаўшы шахсларға жас өспиримлерди тəмийинлеў, тəрбиялаў ҳəм оларға билим бериў бойынша өз миннетлемелерин орынлаўдан бас тартқанлықтың яки тийисли дəрежеде орынламаўдың, балалардың минез-қулқына унамсыз тəсир көрсетиў ямаса оларға мийримсиз қатнаста болыўдың ақыбетлери түсиндириледи;

шаңарақты жасаў орнына барып көриў, тəрийиплеўши материалларды үйрениў, денсаўлықты сақлаў уйымлары ҳəм  денсаўлықты сақлаў мəкемелери, билимлендириўди басқарыў уйымлары ҳəм билимлендириў мəкемелериниң ўəкиллери, басқа да шахслар менен сəўбетлесиўлер өткериў арқалы ата-ана яки ата-анасының орнын басыўшы шахслардың турмыс тəризи ҳəм нийети анықланады;

бул жумысқа оларға унамлы тəсир көрсете алатуғын шахслар тартылады;

жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасын əмелге асырыўшы уйымлар ҳəм мəкемелер менен өз-ара бирге ислесиўде жас өспиримди сақлаў, тəрбиялаў, оған билим бериў, оның бəнтлигин ҳəм дем алысын шөлкемлестириў мəселелери шешиледи;

жас өспиримди тəмийинлеў, тəрбиялаў ҳəм оларға билим бериў бойынша өз миннетлемелерин орынлаўдан бас тартқан яки тийсли дəрежеде орынламай атырған ямаса олардың минез-қулқына унамсыз тəсир көрсетип атырған яки олар менен мийримсиз қатнаста болып атырған ата-аналар яки ата-анасының орнын басыўшы шахсларға  нызам актлеринде нəзерде тутылған тəсир шараларын қолланыў туўралы тийисли мəмлекетлик уйымларға ҳəм басқа да шөлкемлерге белгиленген тəртипте усыныслар киргизиледи.

 

24-статья. Жеке тəртиптеги профилактика жумысы алып барылатуғын шахслардың ҳуқықлары

Жеке тəртиптеги профилактика жумысы алып барылатуғын жас өспиримлер, олардың ата-анасы яки ата-анасының орнын басыўшы шахслар нызам актлеринде нəзерде тутылған ҳуқықлар менен тəмийинленеди.

Қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемелеринде яки социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайларында сақланып атырған жас өспиримлер белгиленген тəртипте төмендеги ҳуқықлар менен тəмийинленеди:

ата-анасын яки ата-анасының орнын басаўшы шахсларды жас өспиримлердиң усы орынға алып келингенлиги яки   орналастырылғанлығы туўралы хабардар етиў;

жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасын əмелге асырыўшы уйымлар ҳəм мəкемелердиң қарарлары ҳəм лаўазымлы шахслардың ҳəрекетлери (ҳəрекетсизлиги) үстинен жоқары турыўшы уйымларға, жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссияларға, прокуратура уйымларына яки судқа шағым етиў;

адамның ар-намысы ҳəм қəдир-қымбатын кемситпейтуғын инсаный қарым-қатнаста болыў;

шекленбеген муғдарда телефонда сөйлесиўлер, басқа байланыс қураллары арқалы сəўбетлесиўлер ҳəм ушырасыўлар жəрдеминде шаңарағы менен байланыста болыў, посылкалар, бандероллар, жөнелтпелер алыў, хат ҳəм телеграммалар алыў ҳəм жөнелтиў;

белгиленген нормалар бойынша пулсыз аўқат, кийим-кеншек, аяқ кийим ҳəм материаллық тəмийнлеўдиң басқа буйымларын алыў.

 

IV БАП. ЖАС ӨСПИРИМДИ СОЦИАЛЛЫҚ-ҲУҚЫҚЫЙ ЖӘРДЕМ КӨРСЕТИЎ ОРАЙЫНА ОРНАЛАСТЫРЫЎ ТӘРТИБИ        

 

24-статья. Жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў       орайына орналастырыў ҳаққындағы материалларды таярлаў

Жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайына орналастырыўды талап ететуғын жағдайлар анықланғанда, ишки ислер уйымлары жас өспиримниң ишки ислер уйымлары бөлимлерине алып келинген ўақтынан баслап 48 саат ишинде жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайына орналастырыў ҳаққында судқа мүрəжатнама жибериў ушын материалларды таярлаўы шəрт.

Жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайына орналастырыў ҳаққында мүрəжатнама ҳəм оны усы орайға орналастырыўдың зəрүрлигин тастыйықлаўшы материаллар жас өспирим табылған жердеги ямаса социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайы жайласқан жердеги жынаят ислери бойынша районлық (қалалық) судына ишки ислер уйымы баслығы яки оның орынбасары тəрепинен жибериледи.

 

26-статья. Жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайына орналастырыў ҳаққындағы мүрəжатнаманың суд тəрепинен көрип шығылыўы

Жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайына орналастырыў ҳаққында мүрəжатнама ишки ислер уйымы оны усыныс еткен ўақыттан баслап 24 саат ишинде жынаят ислери бойынша районлық (қалалық) судтың судьясы тəрепинен жабық суд мəжилисинде жеке тəртипте көрип шығылады.

Өзине байланыслы социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайына орналастырыў ҳаққында мүрəжатнама көрип шығылып атырған жас өспирим, прокурор, əменгерлик ҳəм қəўендерлик уйымының, ишки ислер уйымының ўəкиллери суд мəжилисинде қатнасыўы шəрт. Мүрəжатнаманы көрип шығыўда жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссияның ўəкили ҳəм адвокат қатнасыўы мүмкин.

Жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайына орналастырыў ҳаққында мүрəжатнаманы көрип шығыў ишки ислер уйымы ўəкилиниң жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайына орналастырыў зəрүрлигин тийкарлап бериўши баянатынан басланады. Соңынан прокурор, өзине байланыслы мүрəжатнама көрилип атырған жас өспирим, адвокат, егер суд мəжилисинде қатнасып атырған болса судқа келген басқа шахслар тыңланады, усынылған материаллар үйрениледи.

Уйғарыў судья тəрепинен арнаўлы бөлмеде шығарылады.

Жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайына орналастырыў ҳаққында мүрəжатнаманы көрип шығып, судья төмендеги бийликлердиң бирин шығарады:

мүрəжатнаманы қанаатландырыў ҳəм жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайына орналастырыў ҳаққында;

мүрəжатнаманы қанаатландырмай қалдырыў ҳаққында.

Судьяның жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайына орналастырыў ҳаққында мүрəжатнаманы қанаатландырыў яки қанаатландырмай қалдырыў ҳаққында уйғарыўы ол оқып еситтирилген ўақыттан баслап өз күшине киреди ҳəм дəрҳал орынланыўы тийис.

Судьяның жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайына орналастырыў ҳаққында мүрəжатнама бойынша шығарған уйғарыўы дəрҳал ишки ислер уйымына орынлаў ушын, жас өспиримге, оның ата-анасы яки ата-анасының орнын басыўшы шахсларға, əменгерлик ҳəм қəўендерлик уйымына, адвокатқа, егер ол суд мəжилисинде қатнасқан болса мағлыўмат ушын жибериледи.

Судьяның жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайына орналастырыў ҳаққында мүрəжатнама бойынша шығарған уйғарыўы үстинен судья усы уйғарыўды шығарған күннен баслап он күн ишинде Жынаят ислери бойынша Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы судына, жынаят ислери бойынша районлық, қалалық,  судларына жас өспирим, оның ата-анасы яки ата-анасының орнын басыўшы шахслар, əменгерлик ҳəм қəўендерлик уйымы ҳəм  адвокат тəрепинен шағым арза берилиўи яки прокурор тəрепинен протест билдирилиўи мүмкин.

Жынаят ислери бойынша Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы судының, жынаят ислери бойынша районлық, қалалық, судларының судьясы жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайына орналастырыў ҳаққында мүрəжатнама бойынша шығарған уйғарыўы үстинен берилген шағым арзасын (протестин) шағым (протест) келип түскен күннен баслап он күн ишинде көрип шығады ҳəм төмендеги уйғарыўлардан бирин шығарады:

судьяның уйғарыўын өзгериссиз, шағым арзаны (протестти) қанаатландырыўсыз қалдырыў ҳаққында;

судьяның уйғарыўын өзгертиў ҳаққында;

судьяның мүрəжатнаманы қанаатландырыў ҳəм жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайына орналастырыў ҳаққындағы уйғарыўын бийкар етиў ҳаққында;

судьяның мүрəжатнаманы қанаатландырмай қалдырыў ҳаққындағы уйғарыўын жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайына орналастырыў мəселесин шешкен ҳалда бийкар етиў ҳаққында.

 

27-статья. Жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў       орайында сақлаў мүддетин узайтыў тəртиби

Жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайында сақлаў мүддетин узайтыў ҳаққындағы мүрəжатнама ҳəм усы мүддетти узайтыў зəрүрлигин тастыйықлаўшы материаллар социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайы баслығы яки оның орынбасары тəрепинен бул орай жайласқан жердеги жынаят ислери бойынша районлық (қалалық) судына жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайында сақлаўдың мүддетиниң тамам болыўынан кеминде үш күн алдын жибериледи.

Жас өспиримди социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайында сақлаў мүддетин узайтыў ҳаққындағы мүрəжатнама усы Нызамның 26-статьясында белгиленген тəртипте суд тəрепинен көрип шығылады.

 

V БАП. ЖАС ӨСПИРИМДИ ҚӘНИГЕЛЕСТИРИЛГЕН ОҚЫЎ-ТӘРБИЯ МӘКЕМЕСИНЕ ОРНАЛАСТЫРЫЎ ТӘРТИБИ

 

28-статья. Жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў ҳаққындағы материалларды таярлаў

Жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссия жас өспиримге қарата келип түскен оның айыпкерлиги ҳаққында мəселе шешилмей турып жынаятлы ис қозғаўдан бас тартыў ямаса жынаятлы исти қысқартыў жынаят иси матералларын ямаса өзине тийисли жеке тəртиптеги профилактика жумысы алып барылған жас өспиримниң ҳуқықбузарлығы яки басқа антисоциаллық ис-ҳəрекетлери туўралы материалларды көрип шығып, жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў ҳаққында судқа мүрəжат етиў яки басқа тəсир шараларын қолланыў ҳаққында қарар қабыл етеди.

Жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссия жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў туўралы мүрəжатнама менен судқа мүрəжат етиў ҳаққында қарар қабыл еткен жағдайда, ишки ислер уйымлары бул туўралы тезлик пенен хабардар етиледи.

Ишки ислер уйымлары жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў туўралы мүрəжатнаманы судқа жибериў ушын зəрүр болған материалларды он күн ишинде жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссия ушын таярлаўы шəрт.

Ишки ислер уйымлары тийисли мəмлекетлик уйымларға ҳəм басқа да шөлкемлерге зəрүр ҳүжжетлерди усыныў туўралы сораўлар жибереди. Сораўлар алынған күннен баслап бес күн ишинде орынланыўы керек.

Денсаўлықты сақлаў мəкемелери жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў мүмкинлигин анықлаў ушын оны медициналық тексериўден өткереди.

Медициналық тексериў ўақтында жас өспиримде оның қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесинде сақланыўы, тəрбияланыўы ҳəм билим алыўына тосқынлық ететуғын кеселликлер анықланған жағдайда, оған тийисли материаллар басқа тəсир шараларын қолланыў ушын жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссияға тапсырылады.

Өзине қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў ҳаққында материаллар таярланып атырған жас өспирим социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайына орналастырылыўы ямаса ата-анасы яки ата-анасының орнын басыўшы шахслардың қадағалаўына тапсырылыўы мүмкин болып, олар жас өспиримниң мүнəсип минезли болыўын ҳəм судтың шақырыўы бойынша келиўин тəмийинлеўи шəрт. Судқа келиўден бас тартқан ата-ана яки ата-анасының орнын басыўшы шахслар, сондай-ақ он алты жасқа толған жас өспиримлер мəжбүрий алып келиниўи мүмкин.

Жас өспиримлер, егер жынаят исин қозғаў бийкар етилген яки жынаят иси тамамланған ямаса жынаятлы жазадан азат етилгенинен  баслап бир жылдан артық ўақыт өткен болса қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырылмайды.

 

29-статья Жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў ҳаққындағы мүрəжатнаманы судқа жибериў

Ишки ислер уйымы баслығы яки оның орынбасары жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў мүмкинлиги туўралы мəселени көрип шығыў ушын жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссияға төмендеги ҳүжжетлерди жибереди:

жас өспиримниң оқыў (жумыс) орнынан мағлыўматнама ҳəм минезлеме;

жас өспиримниң шаңарақлық-турмыслық шараятларын тексериў акти;

ишки ислер уйымларының жас өспирим тəрепинен ислеген ҳуқықбузарлықлар яки басқа антисоциаллық ис-ҳəрекетлер ҳəм усы себепли көрилген тəсир шаралары ҳаққындағы хабарды өз ишине алған мағлыўматнамасы;

денсаўлықты сақлаў мəкемесиниң жас өспиримниң денсаўлығының жағдайы ҳəм оны қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў мүмкинлиги ҳаққындағы жуўмағы;

жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссия усы статьяның биринши бөлиминде көрсетилген ҳүжжетлерди алғаннан соң жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў туўралы мүрəжатнаманы, алынған ҳүжжетлерди, сондай-ақ жынаят исин қозғаўды бийкарлаған яки жуўмақланған жынаят исиниң материалларын қосымша еткен ҳалда үш суткадан кешиктирмей судқа жибереди.

 

30-статья Жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў ҳаққындағы мүрəжатнаманың суд тəрепинен көрип шығылыўы

Жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў ҳаққындағы мүрəжатнама жас өспиримлер ислери бойынша комиссия оны усыныс еткен ўақыттан баслап 24 саат ишинде жас өспиримниң жасаў орнындағы жынаят ислери бойынша районлық (қалалық) судтың судьясы тəрепинен жабық суд мəжилисинде жеке тəртипте көрип шығылады.

Өзине қарата қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў туўралы мүрəжатнаманы көрилип атырған жас өспирим, оның ата-анасы яки ата-анасының орнын басыўшы шахслар, прокурор, əменгерлик ҳəм қəўендерлик уйымларының, жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссияның ўəкиллери суд мəжилисинде қатнасыўы шəрт. Мүрəжатнаманы көрип шығыўда ишки ислер уйымының ўəкили ҳəм адвокат қатнасыўы мүмкин.

Жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў ҳаққындағы мүрəжатнаманы көрип шығыў жас өспиримлер ислери бойынша комиссия ўəкилиниң жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў зəрүрлигин тийкарлап беретуғын баянатынан басланады. Соңынан прокурор, өзине қарата мүрəжатнама көрилип атырған жас өспирим, адвокат, егер суд мəжилисинде қатнасып атырған болса, судқа келген басқа шахслар тыңланады, усынылған материаллар үйрениледи.

Уйғарыў судья тəрепинен арнаўлы бөлмеде шығарылады.

Жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў ҳаққында мүражатнаманы көрип шығып, судья төмендеги уйғарыўлардың бирин шығарады:

мүрəжатнаманы қанаатландырыў ҳəм жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине усы мəжбүрлеў шарасын қолланыў мүддетин көрсеткен ҳалда орналастырыў ҳаққында;

жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырмай дүзелиўи мүмкинлигин тастыйықлаўшы жағдайлар яки оны усы мəкемеге орналастырыўға тосқынлық ететуғын себеплер судья тəрепинен анықланған жағдайларда, мүрəжатнаманы қанаатландырмаў ҳəм материалларды жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссияға жас өспиримге қарата басқа тəсиршең шараларын қолланыў ушын жибериў ҳаққында.

Судьяның жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў туўралы мүрəжатнаманы қанаатландырыў яки қанаатландырмаў туўралы уйғарыўы ол оқып еситтирилген ўақыттан баслап өз күшине киреди ҳəм дəрҳал орынланыўы тийис.

Судьяның жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў ҳаққында мүрəжатнама бойынша шығарған уйғарыўы дəрҳал бул уйғарыўды орынлаўды тəмийинлеўши уйымлар ҳəм мəкемелерге жибериледи, жас өспиримге, оның ата-анасы яки ата-анасының орнын басыўшы шахсларға, əменгерлик ҳəм қəўендерлик уйымына, адвокатқа, егер ол суд мəжилисинде қатнасқан болса мағлыўмат ушын жибериледи.

Судьяның жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў ҳаққында мүрəжатнама бойынша шығарған уйғарыўы үстинен судья усы уйғарыўды шығарған күннен баслап он күн ишинде Жынаят ислери бойынша Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы судына, жынаят ислери бойынша районлық, қалалық, судларына жас өспирим, оның ата-анасы яки ата-анасының орнын басыўшы шахслар, əменгерлик ҳəм қəўендерлик уйымы, жас өспиримлер иси бойынша комиссия ҳəм  адвокат тəрепинен шағым арза берилиўи яки прокурор тəрепинен протест билдирилиўи мүмкин.

Жынаят ислери бойынша Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы судының, жынаят ислери бойынша  районлық, қалалық, судларының судьясы жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў ҳаққындағы мүрəжатнама бойынша шығарылған уйғарыўы үстинен берилген шағым арзасын (протестин) шағым (протест) келип түскен күннен баслап он күн ишинде көрип шығады ҳəм төмендеги уйғарыўлардан бирин шығарады:

судьяның уйғарыўын өзгериссиз, шағым арзаны (протестти) қанаатландырыўсыз қалдырыў ҳаққында;

судьяның уйғарыўын өзгертиў ҳаққында;

судьяның мүрəжатнаманы қанаатландырыў ҳəм жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў ҳаққындағы уйғарыўын бийкар етиў ҳаққында;

судьяның мүрəжатнаманы қанаатландырмай қалдырыў ҳаққындағы уйғарыўын жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў мəселесин шешкен ҳалда бийкар етиў ҳаққында.

 

31-статья. Судтың жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия      мəкемесине орналастырыў ҳаққындағы мүрəжатнама бойынша шығарған уйғарыўын орынлаў

Судтың жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў ҳаққындағы мүрəжатнама бойынша шығарған уйғарыўының орынланыўын төмендегилер тəмийинлейди:

жас өспиримлер ислери бойынша мəкемелераралық комиссия жас өспиримге қатнаслы қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине орналастырыў менен байланыслы болмаған басқа тəсир шараларын қолланыўға тийисли бөлегин;

социаллық-ҳуқықый жəрдем көрсетиў орайы жас өспиримди қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемесине алып барыўға тийисли бөлегин;

қəнигелестирилген оқыў-тəрбия мəкемеси жас өспиримди усы мəкемеде сақлаў мүддети даўамында оның дүзелиўи ҳəм социаллық-педагогикалық реабилитация етилиўин тəмийинлеўге тийисли бөлегин.

 

VI БАП. ЖУЎМАҚЛАЎШЫ РЕЖЕЛЕР

 

32-статья. Жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасын əмелге асырыўшы уйымлар ҳəм мəкемелерди   финанслық  ҳəм  материаллық-техникалық тəмийинлеў

Жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасын əмелге асырыўшы уйымлар ҳəм мəкемелерди финанслық ҳəм материаллық-техникалық тəмийинлеў Өзбекстан Республикасы Мəмлекетлик бюджетиниң қаржылары ҳəм нызам актлеринде қадаған етилмеген басқа да дəреклер есабынан əмелге асырылады.

 

33-статья. Тартысларды шешиў

Жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасы саласындағы тартыслар нызам актлеринде белгиленген тəртипте шешиледи.

 

34-статья. Жас өспиримлер арасында қараўсызлық ҳəм ҳуқықбузарлықлардың профилактикасы ҳаққындағы нызам актлерин бузғанлық ушын жуўапкершилик

Жас өспиримлер арасында қадағалаўсызлық ҳəм ҳуқықбузарықлардың профилактикасы ҳаққындағы нызам актлерин бузғанлықта айыпкер шахслар белгиленген тəртипте жуўапкер болады.