ЖУРНАЛИСТТИҢ КӘСИПЛИК ЖУМЫСЫН ҚОРҒАЎ ҲАҚҚЫНДА

ҚАРАҚАЛПАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ НЫЗАМЫ

25.06.1997-ж. №263/I

 

 ЖУРНАЛИСТТИҢ КӘСИПЛИК ЖУМЫСЫН ҚОРҒАЎ ҲАҚҚЫНДА

Усы Нызамға төмендегиге муўапық өзгерислер киргизилген:

26.12.2018-ж. 225/XXIV-санлы ҚР Нызамы

 

1-статья. Усы Нызамның мақсети

Бул Нызамның мақсети журналисттиң кəсиплик жумысын қорғаў саласындағы қатнасықларды тəртипке салыўдан ибарат. (ҚР 26.12.2018-ж. 225/XXIV-санлы Нызамы тийкарында өзгерислер киргизилген)

 

2-статья. Журналисттиң кəсиплик жумысын қорғаў ҳаққында нызам ҳүжжетлери

Журналисттиң кəсиплик жумысын қорғаў ҳаққындағы нызам ҳүжжетлери усы Нызам ҳəм басқа да нызам ҳүжжетлеринен ибарат болады.

Егер Өзбекстан Республикасының халықаралық шəртнамасында журналисттиң кəсиплик жумысын қорғаў ҳаққындағы нызам ҳүжжетлеринде нəзерде тутылғанынан басқаша қағыйдалар белгиленген болса, халықаралық шартнама қағыйдалары қолланылады. (ҚР 26.12.2018-ж. 225/XXIV-санлы Нызамы тийкарында өзгерислер киргизилген)

 

3-статья. Журналист

Журналист мийнетке байланыслы ямаса басқа шəртнамалық қатнасықлар тийкарында ғалаба хабар қураллары ушын мəлимлеме ҳəм материалларды топлаў, таллаў, редакциялаў, таярлаў ҳəм таратыўға байланыслы жумысты əмелге асырыўшы шахс болып есапланады. (ҚР 26.12.2018-ж. 225/XXIV-санлы Нызамы тийкарында өзгерислер киргизилген)

 

4-статья. Цензураға жол қойылмаўы

Қарақалпақстан Республикасында ғалаба хабар қуралларының цензура етилиўине жол қойылмайды.

Ҳеш ким журналисттен жəрияланып атырған хабарлар ҳəм материаллардың алдын-ала келисип алыныўының, сондай-ақ олардың тексти өзгертилиўин ямаса олардың баспадан толығы менен алып тасланыўын (эфирге берилмеўин) талап етиў ҳақықына ийе емес. (ҚР 26.12.2018-ж. 225/XXIV-санлы Нызамы тийкарында өзгерислер киргизилген)

 

5-статья. Журналисттиң ҳуқықлары

Кəсиплик жумысын əмелге асырыўда журналист:

мəлимлеме топлаў, таллаў, түсиндириў, таярлаў ҳəм таратыўға;
(ҚР 26.12.2018-ж. 225/XXIV-санлы Нызамы тийкарында өзгерис киргизилген)

 

мəлимлеме алыў ушын мəмлекетлик уйымларға, пуқаралардың өзин-өзи басқарыў уйымларына, жəмийетлик бирлеспелерге, кəрханаларға, мəкемелерге ҳəм шөлкемлерге мүрəжат етиўге;

мəмлекетлик сырларын ямаса нызам менен қорғалатуғын басқа да қупыялардан ибарат материаллардан басқа ҳүжжетлер, материаллар ҳəм мəлимлемелер алыўға; (ҚР 26.12.2018-ж. 225/XXIV-санлы Нызамы тийкарында өзгерислер киргизилген)

журналистлик тексериў жүргизиўге;

өзиниң қолын ямаса лақабын қойып таярланған мəлимлемелерди ҳəм материалларды ғалаба хабар қураллары арқалы таратыўға, оларда өзиниң пикирин билдириўге;

мəмлекетлик уйымлардың ашық коллегия мəжилислеринде ҳəм ғалабалық илажларға қатнасыў; (ҚР 26.12.2018-ж. 225/XXIV-санлы Нызамы тийкарында өзгерислер киргизилген)

журналистлик жумысты əмелге асырыўға байланыслы лаўазымлы адамның қабыллаўында болыўына;

белгиленген тəртипте жазып алыўға, соның ишинде зəрүрли техникалық қураллардан пайдаланып жазып алыўға;

судтың ашық мəжилислеринде, əскерий ҳəрекетлер майданларында, тəбийий апатшылық зоналарында болыўға, ғалаба илажларға қатнасыўға;

жəриялаў ушын таярланған мағлыўматларды тексериў ушын қəнигелерге мүрəжат етиүге;

егер нызамның бузылыўына алып келетуғын болса, ғалаба хабар қураллары тəрепинен өзине берилген тапсырманы орынлаўдан бас тартыўға;

өзи таярлаған мəлимлеме ямаса материалдың мазмунын редакторлаў процессинде бурмаланған деген пикирге келсе, оған қол қоймаўға яки оны баспадан (эфирден) алып таслаўды талап етиўге;

мəлимлеме дерегин ямаса автордың исмин қупыя сақлаўды талап етиўге;

тапсырған мəлимлемени жəриялағанда оның мазмунын бурмалаўға жол қойған ғалаба хабар қуралларынан өзине келтирген мораллық зыянды жəне материаллық зəлелди суд тəртибинде өтиўди талап етиўге;

жəмийетлик бирлеспелерге, соның ишинде журналистлердиң халық аралық шөлкемлерине кириўге ҳақылы.

Сондай-ақ, журналист жумыс бабында нызам актлеринде белгиленген басқа да ҳуқықлардан пайдаланады.

 

6-статья. Журналисттиң миннетлери

Кəсиплик жумысын əмелге асырыўда журналист:

нызам талаплары тийкарында Өзбекстан ҳəм Қарақалпақстан Республикалары халық аралық шəртнамалары қəделерин сақлаўға;

таярланып атырған материаллардың дурыслығын тексериўге ҳəм ҳақыйқый мəлимлеме бериўге;

айыпсызлық презумпциясы принципин басшылыққа алыўға;

журналистика саласының сырын жəрия етпеўи;

журналистлердиң кəсипке байланыслы əдеп-икрамлық қағыйдаларына бойсыныўы; (ҚР 26.12.2018-ж. 225/XXIV-санлы Нызамы тийкарында өзгерислер киргизилген)

адамның ҳуқықларын ҳəм еркинликлерин, ар-намысын ҳəм қəдир-қымбатын ҳүрметлеўге миннетли.

Журналист өз кəсибине байланыслы мəлимлемени жеке мақсетлерде пайдаланыўы, мəлимлеме дерегиниң ямаса автордың келисимисиз адамның жеке өмири ҳаққындағы фактлерди жəриялаўы, сондай-ақ онда сести ҳəм көринислерди жазып алыў қуралларынан пайдаланыўы мүмкин емес.

Журналист сондай-ақ, нызам ҳүжжетлери бойынша нəзерде тутылған басқа да минетлерди орынлайды.

 

7-статья. Журналистлик сыр

Пуқаралар ямаса басқа да мəлимлеме дереклери тəрепинен өз атын жəрия етпеў шəрти менен ықтыярлы түрде мəлим етилген қупыя хабар, сондай-ақ, фактлер ҳəм ўақыялар журналистлик сыр болып табылады(ҚР 26.12.2018-ж. 225/XXIV-санлы Нызамы тийкарында өзгерислер киргизилген)

Журналисттиң журналистлик сыр болып саналатуғын мағлыўматларды усы мəлимлеме дерегиниң руқсатысыз жəриялаўы, сондай-ақ, бул мағлыўматларды өзиниң яки үшинши биреўлердиң жеке мəплеринде пайдаланыўы қадаған етиледи.

 

7¹-статья. Журналистлердиң кəсипке байланыслы əдеп-икрамлылық қағыйдалары

Журналистлердиң кəсипке байланыслы əдеп-икрамлылық қағыйдалары журналисттиң шахсына ҳəм өз кəсибине байланыслы ўазыйпаларды орынлаў ўақтында оның минез-қулқына қойылатуғын талапларды белгилеўши қағыйдалар жыйындысынан ибарат болып есапланады.

Журналистлердиң кəсипке байланыслы əдеп-икрамлылық қағыйдалары журналистлердиң ҳəм ғалаба хабар қуралларының бирлеспелери тəрепинен белгиленеди. (ҚР 26.12.2018-ж. 225/XXIV-санлы Нызамы тийкарында өзгерислер киргизилген)

 

8-статья. Журналистке қол қатылмаслық

Журналист кəсиплик миннетлерин атқарыў пайытында адамға қол қатылмаслық кепиллигинен пайдаланады.

Сын материалларын жəриялағаны ушын журналистти қуўдалаўға жол қойылмайды.

 

9-статья. Журналистлик тексериў

Журналист мəлимлеме жыйнаў ҳəм журналистлик тексериў жүргизиў ҳуқықына ийе.

Журналист өзиниң кəсиплик тексериўиниң нəтийжелерин ғалаба хабар қуралларында таратыўға, оларды мəмлекетлик уйымларға, пуқаралардың өзин-өзи басқарыў уйымларына, жəмийетлик бирлеспелерге, кəрханаларға, мəкемелерге, шөлкемлерге ҳəм лаўазымлы адамларға ықтыярлы түрде бериўге ҳақылы. Журналистлик тексериўдиң барысында алынған материаллардың ҳəм ҳүжжетлердиң журналисттен алып қойылыўы ямаса тексерилип көзден өткерилиўи мүмкин емес.

 

10-статья. Журналисттиң кəсиплик жумысының кепилликлери

Журналисттиң ҳуқықлары, ар-намысы ҳəм қəдир-қымбаты нызам менен қорғалады.

Мəмлекет журналистке еркин түрде мəлимлеме алыўға ҳəм тарқатыўға кепиллик береди, ол кəсиплик жумысын əмелге асырыў пайытында оның қорғалыўын тəмийинлейди.

Журналисттиң кəсиплик жумысына араласыўға, кəсиплик миннетлерин атқарыў пайытында алынған қандай да бир мағлыўматларды оннан талап етиўге тыйым салынады.

 

11-статья. Журналистти аккредитация етиў

Журналист мəмлекетлик уйым, жəмийетлик бирлеспе ҳəм шөлкем жанында аккредитация етилиўи мүмкин.

Аккредитация етилген журналист:

болып өтетуғын ашық коллегия мəжилислери ҳəм басқа да ғалаба илажлар ҳаққында алдын-ала хабарландырыў;

аккредитация етиўши уйымның имаратларына (ханаларына) ҳəм басқа объектлерине аккредитация етиўши уйым тəрепинен белгиленген тəртипте кириў;

ашық коллегия мəжилислеринде ҳəм басқа ғалаба илажларда қатнасыў;

аккредитация етиўши уйымның жуўапкерли шахсларынан зəрүр ҳүжжетлер ҳəм материалларды сораў ҳəмде алыў, ғалаба илажлардың жазыўлары менен танысыў ҳəмде олардан көширме нусқалар алыў;

алынған жазыўлардан ғалаба хабар қураллары материалларын таярлаўда пайдаланыў ҳуқықына ийе.

Аккредитация етилген журналист нызам ҳүжжетлерине муўапық басқа ҳуқықларға да ийе болыўы мүмкин. (ҚР 26.12.2018-ж. 225/XXIV-санлы Нызамы тийкарында өзгерислер киргизилген)

 

12-статья. Қарақалпақстан Республикасы журналистиниң сырт еллердеги ҳəм сырт ел журналистиниң Қарақалпақстан   Республикасындағы   жумысы

Қарақалпақстан Республикасының журналисти сырт елде өзиниң кəсиплик жумысын Өзбекстан ҳəм Қарақалпақстан Республикаларының ҳəм өзи аккркдитация етилген елдиң нызамлылықларына муўапық əмелге асырады.

Қарақалпақстан Республикасының аймағында аккредитация етилген сырт ел журналисти мəлимлеме жыйнаўда ҳəм таратыўда Қарақалпақстан Республикасының журналисти менен теңдей ҳуқықларға ийе болады.

Сырт ел журналисти Қарақалпақстан Республикасының аймағында өзиниң кəсиплик жумысын əмелге асырыў пайытында Қарақалпақстан Республикасының нызамларын сақлаўға миннетли.

 

13-статья. Сырт ел журналисти аккредитациясының тоқтатылыўы

Усы Нызамды, басқа да нызам актлерин, ҳəрекеттеги халық аралық шəртнамалардың қəделерин бузған жағдайда сырт ел журналистиниң аккредитациясы Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңесиниң усынысы тийкарында Өзбекстан Республикасы Сыртқы ислер министрлиги тəрепинен тоқтатылыўы мүмкин.

Сырт ел журналисти Қарақалпақстан Республикасында өзиниң аккредитациясының тоқтатылғанлығы ҳаққындағы шешим үстинен судқа шағым етиўге ҳақылы.

 

14-статья. Журналисттиң кəсиплик жумысын қорғаў ҳаққында   нызамшылықтың бузылғанлығы ушын  жуўапкершилик

Мəмлекетлик уйымлардың, пуқаралардың өзин-өзи басқарыў уйымларының, жəмийетлик бирлеспелердиң, кəрханалардың, мəкемелердиң ҳəм шөлкемлердиң лаўазымлы адамлары:

цензураны əмелге асырғаны;

аккредитациядан тийкарсыз бас тартқаны ямаса аккредитацияны тийкарсыз тоқтатыў жолы менен журналисттиң нызамлы кəсиплик жумысына тосқынлық жасағаны;

журналисттиң сораў менен мүрəжат етиў ҳəм зəрүрли мəлимлеме алыў ҳуқықын бузғаны;

журналистке қысым жасап, оның кəсиплик жумысына араласқаны~

журналисттиң материалларын ҳəм зəрүрли техникалық қуралларын нызамсыз түрде алып қойғаны;

мəлимлеме дерегин ямаса автордың исмин олардың келисимисиз көрсеткени ушын жуўап береди.

Журналисттиң усы нызам менен белгиленген ҳуқықларын бузыў, кəсиплик жумысын əмелге асырыўға байланыслы оның ар-намысын ҳəм қəдир-қымбатын кемситиў, абай етиў, күш көрсетиў ямаса кəсиплик жумысын əмелге асырыўға байланыслы журналисттиң өмирине, денсаўлығына зəлел келтириў яки мүлкине қол қатыў жағдайлары нызам шəртлерине муўапық жуўапкершиликке алып келеди.

 

15-статья. Журналисттиң жуўапкершилиги

Журналист өзи таярлап атырған ҳəм таратып атырған мəлимлемелердиң ҳəм материаллардың дурыслығы ушын нызам ҳүжжетлеринде белгиленген тəртипте жуўап береди.

Журналист ғалаба хабарлар қуралларында ҳақыйқатқа сəйкес келмейтуғын  материалларды таратқанлық ушын төмендеги жағдайларда жуўапкер болмайды:

егер бул мағлыўматлар рəсмий хабарлардан, норматив-ҳуқықый ҳужжетлерден ямаса рəсмий статистика есабатлары мағлыўматларынан яки мəлимлеме агентликлери ямаса мəмлекетлик ҳəкимият ҳəм басқарыў уйымларының баспасөз хызметлери арқалы, сондай-ақ олардың рəсмий веб-сайтларынан алынған болса;

 

егер бул мағлыўматлар алдыннан жазып алынбастан эфирге берилетуғын авторлық шығыўларында орын алған болса яки шығыўлардың сөзбе-сөз қайталаныўы (стенография, аудио-, видеожазыўы) болса. (ҚР 26.12.2018-ж. 225/XXIV-санлы Нызамы тийкарында өзгерислер киргизилген)

 

16-статья.  Халық аралық шəртнамалар

Егер Қарақалпақстан Республикасындағы ҳəрекеттеги халық аралық шəртнамаларда усы нызамда нəзерде тутылғаннан басқа режелер белгиленген болса, онда халық аралық шəртнама қəделери қолланылады.
(ҚР 26.12.2018-ж. 225/XXIV-санлы Нызамы тийкарында 16-статья алып тасланған)