МӘЛИМЛЕМЕ ЕРКИНЛИГИ ПРИНЦИПЛЕРИ ҲӘМ КЕПИЛЛИКЛЕРИ ҲАҚҚЫНДА

ҚАРАҚАЛПАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ НЫЗАМЫ

12.11.2003-ж. №221/II

  

МӘЛИМЛЕМЕ ЕРКИНЛИГИ ПРИНЦИПЛЕРИ ҲӘМ КЕПИЛЛИКЛЕРИ ҲАҚҚЫНДА

 

Усы Нызамға төмендегилерге муўапық өзгерислер киргизилген:

18.08.2018-ж. 200/XXII-санлы ҚР Нызамы

26.12.2018-ж. 225/XXIV-санлы ҚР Нызамы

 

1-статья. Усы Нызамның тийкарғы ўазыйпалары

Усы Нызамның тийкарғы ўазыйпалары мəлимлеме еркинлиги принциплери ҳəм кепилликлерине бойсынылыўын, ҳəр кимниң мəлимлемени еркин ҳəм иркинишсиз излеў, алыў, тексериў, тарқатыў, пайдаланыў ҳəм сақлаў ҳуқықлары əмелге асырылыўын, сондай-ақ мəлимлемениң қорғалыўын тəмийинлеўден ибарат.

 

2-статья. Мəлимлеме еркинлиги принциплери ҳəм кепилликлери ҳаққындағы нызам ҳүжжетлери

Мəлимлеме еркинлиги принциплери ҳəм кепилликлери ҳаққындағы нызам ҳүжжетлери усы Нызам ҳəм басқа да нормативлик актлерден ибарат.

Егер Өзбекстан Республикасының халық аралық шəртнамасында Қарақалпақстан Республикасының мəлимлеме еркинлиги принциплери ҳəм кепилликлери ҳаққындағы нызам актлериндегиден басқа режелер белгиленген болса, халық аралық шəртнамаларда нəзерде тутылған режелер қолланылады.

 

3-статья. Тийкарғы түсиниклер

Усы Нызамда төмендеги тийкарғы түсиниклер қолланылады:

мəлимлеме – дереклери ҳəм жеткерилиў түрине ғəрезсиз ҳалда шахслар, предметлер, фатлер, ўақыялар, ҳəдийселер ҳəм процесслер ҳаққындағы мағлыўматлар;

мəлимлеме мүлкдары – өз қаржыларына яки басқа нызамлы жол менен алынған мəлимлемеге ийелик етиўши, оннан пайдаланыўшы ҳəм оған бийлик етиўши юридикалық ямаса физикалық шахс; (ҚР 18.08.2018-ж. 200/XXII-санлы Нызамы тийкарында өзгерислер киргизилген)

мəлимлемени қорғаў – мəлимлеме тараўындағы қəўипсизликке қəўип туўдырыўдың алдын алыў ҳəм олардың ақыбетлерин сапластырыў илажлары;

мəлимлеме ресурслары – айрықша ҳүжжетлер, ҳүжжетлердиң айрықша топламлары, мəлимлеме тараўындағы (мəлимлеме-китапхана мəкемелериндеги, архивлердеги, ведомстволық архивлердеги, фондлардағы, мағлыўматлар банклериндеги ҳəм басқа да мəлимлеме тараўындағы) ҳүжжетлер ҳəм ҳүжжетлердиң топламлары;(ҚР 26.12.2018-ж. 225/XXIV-санлы Нызамы тийкарында өзгерислер киргизилген)

мəлимлеме тараўы – субъектлердиң мəлимлемени таярлаў, қайта ислеў ҳəм оннан пайдаланыў менен байланыслы болған хызмет тараўы;

мəлимлеме тараўындағы қəўипсизлик – мəлимлеме тараўындағы шахс, жəмийет ҳəм мəмлекет мəплериниң қорғалыў жағдайы;

мəлимлеме ийеси – нызамда яки мəлимлеме мүлкдары тəрепинен белгиленген ҳуқықлар шегинде мəлимлемеге ийелик етиўши, оннан пайдаланыўшы ҳəм оған бийлик етиўши юридикалық ямаса физикалық шахс; (ҚР 18.08.2018-ж. 200/XXII-санлы Нызамы тийкарында өзгерислер киргизилген)

қупыя мəлимлеме – пайдаланылыўы нызам ҳүжжетлерине муўапық шеклеп қойылатуғын ҳүжжетлестирилген мəлимлеме;

ғалаба мəлимлеме – шекленбеген орталықтағы шахслар ушын мөлшерленген ҳүжжетлестирилген хабар, баспа, аудио, аўдиовизиуаль ҳəм де басқа мəлимлемелер ҳəм материаллар;

ҳүжжетлестирилген мəлимлеме – идентификация етиў имканиятын бериўши реквизитлер қойылған деректен алынған мəлимлеме.

 

         4-статья. Мəлимлеме еркинлиги

Қарақалпақстан Республикасының Конституциясына муўапық ҳəр ким мəлимлемени иркинишсиз излеў, тексериў, тарқатыў, оннан пайдаланыў ҳəм сақлаў ҳуқықына ийе.

Мəлимлеме алыў тек нызамға муўапық ҳəм де инсан ҳуқық ҳəм еркинликлери, конституциялық дүзим тийкарлары, жəмийеттиң материаллық байлықлары, мəмлекеттиң руўҳый, мəдений ҳəм илимий потенциалын қорғаў, оның қəўипсизлигин тəмийинлеў мақсетинде шеклениў мүмкин.

 

5-статья. Мəлимлеме еркинлигиниң тийкарғы принциплери      

Ашық-айдынлық ҳəм жəриялылық, ҳəммениң еркин пайдаланыў мүмкиншилиги ҳəм дурыслығы мəлимлеме еркинлигиниң тийкарғы принциплери болып табылады.

 

6-статья. Мəлимлемениң ашық-айдын ҳəм əшкара болыўы керек, қупыя мəлимлеме буған кирмейди

Мəлимлеме ашық ҳəм жəриалы болыўы керек, қупыя мəлимлеме буннан тысқары. (ҚР 18.08.2018-ж. 200/XXII-санлы Нызамы тийкарында өзгерислер киргизилген)

Қупыя мəлимлемеге төмендегилер кирмейди:

пуқаралардың ҳуқық ҳəм ерикнликлери, оларды əмелге асырыў тəртиби ҳаққындағы, сондай-ақ мəмлекетлик ҳəкимият ҳəм басқарыў уйымлары, пуқаралардың өзин-өзи басқарыў уйымлары, жəмийетлик бирлеспелер ҳəм басқа да мəмлекетлик емес коммерциялық емес шөлкемлердиң ҳуқықый статусын белгилеўши нызам ҳүжжетлери;

экологиялық, метеорологиялық, демографиялық, санитария-эпидемиологиялық, айрықша жағдайлар ҳаққындағы мағлыўматлар ҳəм де халықтың, елатлы пунктлердиң, ислеп шығарыў объектлери ҳəм коммуникациялардың қəўипсизлигин тəмийинлеў ушын зəрүр болған басқа мəлимлемелер;

китапханалардың, архивлердиң ҳəм Қарақалпақстан Республикасы аймағындағы ҳəрекет етип турған юридикалық шахсларға тийисли мəлимлеме тараўының ашық қорларындағы бар мағлыўматлар. (ҚР 18.08.2018-ж. 200/XXII-санлы Нызамы тийкарында өзгерислер киргизилген)

Мəмлекетлик ҳəкимият ҳəм басқарыў уйымлары, пуқаралардың өзин-өзи басқарыў уйымлары, жəмийетлик бирлеспелер ҳəм басқа да мəмлекетлик емес коммерциялық емес шөлкемлер жəмийет мəплерине тийисли болған ўақыялар, фактлер, ҳəдийселер ҳəм процесслер ҳаққында нызам ҳүжжетлеринде белгиленген тəртипте ғалаба хабар қуралларына мəлимлеме бериўи шəрт.

 

7-статья. Мəлимлемеден ҳəмме еркин пайдаланыў мүмкиншилиги ҳəм оның дурыслығы

Мəлимлемеден ҳəмме ерикн пайдаланыў мүмкиншилиги тəмийинленген ҳəм дурыс болыўы керек.

Мəлимлемени бузып өзгертиў ҳəм қəлбекилестириў қадаған етиледи.

Ғалаба хабар қураллары өзлери тарқатып атырған мəлимлемениң дурыслығы ушын мəлимлеме дереги ҳəм авторы менен биргеликте нызамда белгиленген тəртипте жуўапкер болады.

Мəлимлеме мүлкдары, ийеси мəлимлеме бериўден бас тартқан жағдайда оның үстинен судқа шағым етиўи мүмкин.

 

8-статья. Мəлимлеме еркинлиги кепилликлери

Мəмлекет ҳəр кимниң мəлимлемени излеў, алыў, тексериў, тарқатыў, оннан пайдаланыў ҳəм оны сақлаў ҳуқықын қорғайды. Жынысы, расасы, миллети, тили, дини, социаллық шығысы, исеними, жеке ҳəм социаллық жағдайына қарап мəлимлеме алыў ҳуқықы шеклениўине жол қойылмайды.

Мəмлекетлик ҳəкимият ҳəм басқарыў уйымлары, пуқаралардың өзин-өзи басқарыў уйымлары, жəмийетлик бирлеспелер ҳəм басқа да мəмлекетлик емес коммерциялық емес шөлкемлер жəне де лаўазымлы шахслар нызам ҳүжжетлеринде белгиленген тəртипте ҳəр кимге өзиниң ҳуқықлары, еркинликлери ҳəм нызамлы мəплерине тийисли болған мəлимлеме менен танысып шығыў имканиятын тəмийинлеп бериўге, керекли мəлимлеме ресурсларын жаратыўға, пайдаланыўшыларды пуқаралардың ҳуқықлары еркинликлери ҳəм миннетлемелерине, олардың қəўипсизлигине байланыслы жəне де жəмийет мəплерине тийисли мəселелер бойынша мəлимлеме менен ғалабалық түрде тəмийинлеўге миннетли болып табылады.

Қарақалпақстан Республикасында цензураға ҳəм мəлимлемени монополияластырыўға жол қойылмайды.

 

9-статья. Мəлимлеме алыў тəртиби   

Ҳəр ким мəлимлеме алыў ушын тиккелеў ямаса ўəкиллери арқалы жазба яки аўызша сораў менен мүрəжат етиў ҳуқықына ийе.

Жазба сораўда мүрəжат етиўшиниң исми, атасының исми, фамилиясы, мəкан жайы (юридикалық шахслардың реквизитлери) жəне де соралып атырған мəлимлемениң атамасы яки сыпатламасы көрсетилиўи лазым. Сораўлар белгиленген тəртипте дизимнен өткизилиўи керек. (ҚР 18.08.2018-ж. 200/XXII-санлы Нызамы тийкарында өзгерислер киргизилген)

Жазба сораўда мүрəжат етиўшиниң электрон мəнзили көрсетилиўи мүмкин. Жазба сораўда электрон мәнзилиниң көрсетилгенлиги мүрəжат етиўшиниң сораўға мəлимлеме системасы арқалы электрон тəризинде жуўап алыўға болған келисими болып есапланады. (ҚР 18.08.2018-ж. 200/XXII-санлы Нызамы тийкарында өзгерислер киргизилген)

Жазба сораўға, сонын ишинде  электрон ҳүжжет тəризинде жиберилген сораўға мүмкин болғанынша қысқа мүддетде, егер нызам ҳүжжетлеринде басқаша қағыйда нəзерде тутылған болмаса, сораў алынған сəнеден баслап он бес күннен кешиктирмей жуўап қайтарылыўы тийис. (ҚР 18.08.2018-ж. 200/XXII-санлы Нызамы тийкарында өзгерислер киргизилген)

Аўызша сораўға, мүмкиншилигине қарап, сол ўақыттың өзинде жуўап берилиўи керек.

Соралып атырған мəлимлемени усы статьяның төртинши ҳəм бесинши бөлимлеринде нəзерде тутылған мүддетде бериўдиң илажы болмаған жағдайда мəлимлеме алыў ушын мүрəжат еткен шахсқа оны бериў кешиктирилгенлиги ҳаққында хабар жибериледи. (ҚР 18.08.2018-ж. 200/XXII-санлы Нызамы тийкарында өзгерислер киргизилген)

Соралып атырған мəлимлемени бериў мүддети сораў берилген сəнеден баслап еки айдан кешиктирилмеўи лазым. Бериў кешиктирилгенлиги ҳаққындағы хабар мəлимлеме сорап мүрəжат еткен шахсқа сораў алынған сəнеден баслап бир ҳəпте мүддет ишинде жибериледи.

Бериў кешиктирилгенлиги ҳаққындағы мəлимлемеде төмендегилер көрсетилиў керек:

соралып атырған мəлимлемени ўақтында бере алмаўының себеплери;

соралып атырған мəлимлеме берилетуғын сəне.

Егер сораў түскен уйым яки лаўазымлы шахс соралып атырған мəлимлемеге ийе болмаса, мəлимлеме сорап мүрəжат еткен шахсқа сораў алынған сəнеден баслап бес күннен кешиктирмей бул ҳаққында хабар бериўи шəрт.

Мəлимлемебергени ушын белгиленген тəртипте ҳақы алыныўы мүмкин.

 

10-статья. Мəлимлеме бериўден бас тартыў        

Егер соралып атырған мəлимлеме қупыя болса яки оны жəрия етиў нəтийжесинде шахстың ҳуқықлары яки нызамлы мəплерине, жəмийет ҳəм мəмлекет мəплерине зыян жеткизиў мүмкин болса, мəлимлемени бериўден бас тартыў мүмкин.

Соралып атырған мəлимлемени бериўден бас тарыў ҳаққындағы хабар сораў менен мүрəжат еткен шахсқа сораў алынған сəнеден баслап бес күнлик мүддет ишинде жибериледи.

Бериўден бас тартқанлығы ҳаққындағы хабарда соралып атырған мəлимлемени бериў мүмкин емеслигиниң себеби көрсетилиў керек.

Қупыя мəлимлеме мүлкдары, ийеси мəлимлеме сорап атырған шахсларды бул мəлимлемени алыўдың ҳəрекеттеги шеклеўлери ҳаққында хабардар етиўи шəрт.

Мəлимлеме берилиўи нызамға қылап рəўиште шекленген шахслар, сондай-ақ өз сораўына надурыс мəлимлеме алған шахслар өзлерине жеткизилген материаллық зыянның орны нызамда белгиленген тəртипте қапланыўы яки мораллық зыян компенсация етилиў ҳуқықына ийе.

 

11-статья. Мəлимлемени қорғаў         

Ҳəр қандай мəлимлеме, егер оның менен нызамға қылап рəўиште қатнаста болыў мəлимлеме мүлкдары, ийеси пайдаланыўшы яки басқа шахсқа зыян жеткизиўи мүмкин болса, қорғалыўы керек.

Мəлимлемени қорғаў:

шахс, жəмийет ҳəм мəмлекеттиң мəлимлеме тараўындағы қəўипсизлигине қəўип туўылыныың алдын алыў;

мəлимлемениң қупыялығын тəмийинлеў, тарқалыўы, урланыўы, жолғалтылыўының алдын алыў;

мəлимлемениң өзгертилиўи ҳəм қəлбекилестирилиўиниң алдын алыў мақсетинде əмелге асырылады.

 

12-статья. Мəлимлеме қəўипсизлигин тəмийинлеў тараўындағы мəмлекетлик сиясат       

Мəлимлеме қəўипсизлигин тəмийинлеў тараўындағы мəмлекетлик сиясаты мəлимлеме тарыўындағы социаллық қатнасықларды тəртипке салыўға қаратылған болады ҳəм де шахс, жəмийет ҳəм мəмлекеттиң мəлимлеме тараўындағы қəўипсизлигин тəмийинлеў бағдарындағы мəмлекетлик ҳəкимият ҳəм басқарыў уйымларының тийкарғы ўазыйпалары ҳəм де хызмет бағдарламаларын, сондай-ақ пуқаралардың өзин-өзи басқарыў уйымлары, жəмийетлик бирлеспелер ҳəм басқа да мəмлектелик емес коммерциялық емесшөлкемлердиң, пуқаралардың орны ҳəм əҳмийетин белгилейди.

 

13-статья. Шахстың мəлимлеме тараўындағы қəўипсизлиги

Шахстың мəлимлеме тараўындағы қəўипсизлиги оның мəлимлемеден еркин пайдаланыўы ушын зəрүр шараятларды ҳəм кепилликлерди жаратыў, жеке турмысына байланыслы сырларды сақлаў, хабар қуралларында нызамға қылап рəўиште руўҳый тəсир көрсетилиўден қорғаў жолы менен тəмийинленеди.

Физикалық шахсларға тийисли жеке мағлыўматлар қупыя мəлимлеме топарына киреди.

Физикалық шахстың келисимисиз оның жеке турмысына байланыслы мəлимлемени, сондай-ақ, жеке турмысына тийисли сырын, жазбалар, телефон арқалы сөйлесиўлер, почта, телеграф ҳəм басқа сөйлесиў сырларын бузыўшы мəлимлемени топлаўға, сақлаўға, қайта ислеўге тарқатыўға ҳəм оннан пайдаланыўға жол қойылмайды, нызам ҳүжжетлеринде белгиленген халатлар буған кирмейди.

Физикалық шахслар ҳаққындағы мəлимлемеден оларға материаллық зыян ҳəм мораллық зыян жеткизиў, сондай-ақ, олардың ҳуқықлары, еркинликлери ҳəм нызамлы мəплерин жүзеге шығарылыўына тосқынлық етиў мақсетинде пайданланыў қадаған етиледи.

Пуқаралар ҳаққында мəлимлеме алыўшы, бундай мəлимлемеге ийелик етиўши ҳəм оннан пайдаланыўшы юридикалық ҳəм физикалық шахслар бул хабардан пайдаланыў тəртибин бузғанлығы ушын нызамда нəзерде тутылған тəртипте жуўапкер болады. (ҚР 18.08.2018-ж. 200/XXII-санлы Нызамы тийкарында өзгерислер киргизилген)

Ғалаба хабар қураллары мəлимлеме дерегин ямаса лақабын қойған автордың кимлигин оның келисимисиз жəрия етиўге ҳақылы емес. Мəлимлеме дереги яки автордың кимлиги тек судтың шешими менен жəрия етилиўи мүмкин.

 

14-статья. Жəмийеттиң мəлимлеме тараўындағы қəўипсизлиги

Жəмийеттиң мəлимлеме тараўындағы қəўипсизлиги төмендеги жоллар менен ерисиледи:

демократиялық пуқаралық жəмийети тийкарларын раўажландырыўды, ғалаба хабар еркинлигин тəмийинлеў;

нызамға қылап  рəўиште жəмийетлик санаға мəлимлеме қураллары менен руўхый тəсир көрсетиўге, оны басқарыўға жол қоймаслық;

жəмийеттиң руўхый, мəдений ҳəм тарийхый байлықларын, мəмлекттиң илимий ҳəм илимий-техникалық потенциалын сақлаў жəне де раўажландырыў;

миллий өзлигимизди аңлаўды жолдан шығарыўға, жəмийетти тарийхый ҳəм миллий дəстүрлер ҳəм де үрп-əдетлерден узақластырыўға, жəмийетлик сиясий жағдайды турақсызландырыўға, миллетлер ҳəм конфессиялар аралық татыўлықты бузыўға қаратылған мəлимлеме экспансиясына қарсы ҳəрекет системасын дүзиў.

 

15-статья. Мəмлекттиң мəлимлеме тараўындағы қəўипсизлиги

Мəмлекттиң мəлимлеме тараўындағы қəўипсизлиги төмендеги жоллар менен тəмийинленеди:

мəлимлеме тараўындағы қəўипсизликке қəўиплерге қарсы ҳəрекетлер бойынша экономикалық, сиясий, шөлкемлестириў ҳəм басқа да формадағы илажларды əмелге асырыў;

мəмлекетли сырларды сақлаў ҳəм мəмлекттиң мəлимлеме ресурсларын рухсатсыз түрде пайдаланыўдан қорғаў;

Қарақалпақстан Республикасының дүнья жүзи мəлимлеме мəканына ҳəм заманагөй телекоммуникациялар тармақларына интеграцияланыўы;

Қарақалпақстан Республикасының коснтитуциялық дүзимин зорлық пенен өзгертиўге, аймақлық бирлигин, суверенитетин бузыўға, ҳəкимиятты басып алыўға яки нызамлы түрде сайлап қойылған ямаса тайынланған ҳəкимият ўəкиллерин ҳəикимияттан шетлеўге ҳəм мəмлекетлик дүзимге қарсы басқаша зорлық көрсетиўге ашықтан-ашық шақырықты өз ишине алған мəлимлемениң тарқатылыўынан қорғаў;

урысты ҳəм зорлық-зомбылықты, мийримсизликти үгит-нəсиятлаўды, социаллық, миллий, расалық ҳəм диний келиспеўшиликти келтирип шығарыўға қаратылған, терроризм ҳəм диний экстремизм идеяларының таралыўын өз ишине алған мəлимлемениң тарқатылыўына қарсы ҳəрекетлер етиў.

 

16-статья. Мəлимлеме еркинлиги принциплери ҳəм кепилликлери ҳаққындағы нызам ҳүжжетлерин бузғанлығы ушын жуўапкершилик

Мəлимлеме еркинлиги принциплери ҳəм кепилликлери ҳаққындағы нызам ҳүжжетлерин бузғанлығы ушын айыпкер шахслар белгиленген тəртипте жуўапкер болады.