1 Август 2021 21:08:19
|

Өзбекстан Республикасы Олий Мажлиси Сенатының төртинши жалпы мәжилиси ҳаққында МӘЛИМЛЕМЕ

2020-жыл 11-май күни Ташкент қаласында Өзбекстан Республикасы Олий Мажлиси Сенатының төртинши жалпы мәжилиси болып өтти.

Онда ҳүкимет ағзалары, министрликлер ҳәм уйымлардың басшылары, ғалаба хабар қуралларының ўәкиллери қатнасты.

Видеоконференцбайланыс түринде өткерилген бул жалпы мәжилисти Өзбекстан  Республикасы Олий Мажлиси Сенатының Баслығы Танзила Норбоева алып барды.

Сенат ағзалары тәрепинен 20 мәселе, соның ишинде, 10 нызам көрип шығылған жалпы мәжилистиң жумысы Олий Мажлис Сенатының веб-сайты ҳәм социаллық тармақлардағы рәсмий ҳәм «Узрепорт» телеканалында тиккелей көрсетилди.

Дәслеп сенаторлар «Саломатлик» орденин шөлкемлестириў ҳаққында»ғы ҳәм «Соғлом турмуш» медалын шөлкемлестириў ҳаққында»ғы Өзбекстан Республикасы нызамларын додалады.

Дүнья көлеминде коронавирус пандемиясы даўам етип атырған бир ўақытта елимизде мәмлекетимиздиң басшысының басшылығында тез ҳәм әҳмийетли илажлар әмелге асырылып, пидайы шыпакерлер, ишки ислер ҳәм Миллий гвардия хызметкерлери, сақаўатлы  инсанлар, карантин шараятында халқымыздың мәртлиги менен пандемияны жылаўлаўға ерисилмекте. Усы мүнәсибет  менен «Саломатлик» орденин шөлкемлестириўди дәўирдиң өзи талап етпекте.

Бул орден еки дәрежеден ибарат болып, I дәрежели «Саломатлик» ордени менен медицина тараўын раўажландырыў, заман талаплары тийкарында жетилистириў ҳәм халықтың саламатлығын беккемлеў жумысларына мүнәсип үлес қосқанлар сыйлықланады. II дәрежели орден менен болса халықтың саламатлығын қорғаў, түрли кеселликлердиң ўақтында алдын алыў ҳәм сапластырыўда белсене қатнасқан шахслар сыйлықланады.

Сондай-ақ, халық арасында саламат турмыс тәризин қәлиплестириў, жеке гигиена қағыйдаларына әмел етиўди кеңнен үгит-нәсиятлаў, дене тәрбияны күнделикли турмыс тәризине айландырып, жәмийетшиликке жеке үлги болып атырған ўатанласларымыздың хызметлерин тән алыў мақсетинде «Соғлом турмуш» медалы шөлкемлестирилмекте.

«Саломатлик» ордени ҳәм «Соғлом турмуш» медалы менен сырт ел пуқаралары ҳәм пуқаралығы болмаған шахслар да сыйлықланыўы мүмкин.

Бул нызамлар сенаторлар тәрепинен мақулланды.

Буннан  соң Сенат ағзалары «Фахрий мураббий» орденин шөлкемлестириў ҳаққында»ғы Өзбекстан Республикасы нызамын көрип шықты. Усы нызамға қосымша сыпатында «Фахрий мураббий» ордени ҳаққында реже ҳәм орденниң сыпатламасы тастыйықланған.

Режеге бола «Фахрий мураббий» ордени менен жасларды ана Ўатанға муҳаббат ҳәм садықлық, миллий ҳәм улыўмаинсаныйлық қәдириятларға ҳүрмет руўхында тәрбиялаў, жас талант ийелерин ҳәр тәреплеме қоллап-қуўатлаў, олардың билим ҳәм қәбилетлерин және де раўажландырыўға мүнәсип үлес қосқан ўатанласларымыз сыйлықланады.

Қалаберсе, бул орден өзиниң терең билим ҳәм бай турмыслық тәжирийбеси менен жаслардың мәнаўиятын жоқарылатыў ҳәм халық арасында саламат турмыс тәризин кеңнен үгит-нәсиятлаў бойынша жеке үлги көрсетип атырған, мәмлекет ҳәм жәмийет алдындағы жоқары хызметлери менен айрықша итибарға ерискен Өзбекстан Республикасының пуқаралары, сырт ел пуқаралары ҳәм пуқаралығы болмаған шахслар да сыйлықланыўы мүмкин. Сенат ағзалары бул нызамды мақуллады.

Парламенттиң жоқары палатасының ағзалары төртинши жалпы мәжилис шеңберинде «2020-жыл ушын Өзбекстан Республикасының Мәмлекетлик  бюджети ҳаққында»ғы Өзбекстан Республикасы Нызамына өзгерислер ҳәм қосымшалар киргизиў ҳаққында»ғы Өзбекстан Республикасы нызамын көрип шықты.

Бул нызам Президентимиздиң «Коронавирус пандемиясы ҳәм глобал кризис жағдалайларының экономика тармақларына унамсыз тәсирин жумсартыў бойынша биринши  гезектеги илажлар ҳаққынды»ғы пәрманы ҳәм «Коронавирус пандемиясы дәўиринде Өзбекстан Республикасы Мәмлекетлик бюджетиниң турақлылығын тәмийинлеў ҳәм биринши гезектеги илажларды өз ўақтында қаржыландырыў илажлары ҳаққында»ғы қарарына муўапық қабыл етилген.

Нызамның қабыл етилиўи коронавирус пандемиясы ҳәм глобал кризис дәўиринде Өзбекстан Республикасы Мәмлекетлик бюджетиниң турақлылығын тәмийинлеў ҳәм тийкарғы бағдарларын инабатқа алған қәрежетлерин оптималластырыў мақсетлерине хызмет етеди.

Пәрманға муўапық Кризиске қарсы гүресиў қоры шөлкемлестирилгенлиги мүнәсибети менен республикалық бюджеттен ажыратылатуғын қаржылардың шекленген муғдарларына өзгерислер киргизилип, нызамның 5-қосымшасы жаңа редакцияда берилмекте.

Буннан тысқары, мәмлекетемиз басшысының қарарларына тийкарланып айырым мәмлекетлик басқарыў уйымларының структурасына ҳәкимшилик өзгерислер әмелге асырылып атырғанлығы, сондай-ақ, жыллық бюджет ҳаққындағы нызам биринши  мәрте енгизилиўи мүнәсибети менен әмелиятта жүзеге келип атырған айырым жағдайлардан келип шығып, басқа өзгерислер де киргизиў зәрүрлиги пайда болған.

Сондай-ақ, Президентимиздиң қарарына тийкарланып республикалық ҳәм жергиликли бюджетлерден әмелге асырылып атырған қәрежетлерди қысқартыў бойынша тийисли илажлар белгиленген ҳәм олардың орынланыўының ҳуқықый тийкарлары нызамда белгиленген. Атап айтқанда, республикалық бюджеттен адвокатлар тәрепинен  юридикалық жәрдем көрсетилгенлиги ушын ҳақы төлеў, фермер хожалықлары тәрепинен пайдаланылып атырған электр энергиясының бахасын қаплаў  ушын ҳәм мәмлекетлик емес  мектепке шекем билимлендириў шөлкемлери  ушын берилетуғын субсидиялар жергиликли бюджетлер арқалы қаржыландырылыўы белгиленип атырғанлығы себепли аймақлық бюджетлерге берилетуғын трансфертлер көбейтилмекте.

Нызам менен коронавирус пандемиясы ҳәм глобал кризис дәўиринде Мәмлекетлик бюджеттиң турақлылығын тәмийинлеў мақсетинде  бюджет қәрежетлери  оптималластырылмақта ҳәм тийкарғы бағдарларға, яғный коронавирус пандемиясына қарсы гүресиў ҳәм оның экономика тармақларына унамсыз тәсирин жумсартыў бойынша биринши гезектеги илажларға жумсалыўы нәзерде тутылған. Нызам сенаторлар тәрепинен мақулланды.

Соң «Жер участкаларын нызамсыз алғаны ушын жуўапкершилик күшейтилгенлиги мүнәсибети менен Өзбекстан Республикасының айырым нызам ҳүжжетлерине өзгерислер ҳәм қосымшалар киргизиў ҳаққында»ғы Өзбекстан Республикасы нызамы көрип шығылды.

Нызам менен Жынаят кодекси, Жынаят-процессуал кодекси, сондай-ақ, Ҳәкимшилик жуўапкершилик ҳаққындағы кодекске өзгерислер ҳәм қосымшалар киргизилмекте.

Жынаят кодекси «Жер участкаларын алып қойыў тәртибин бузыў» ушын жуўапкершилик белгиленген бес бөлимнен ибарат 1731-статьясы  менен толықтырылмақта. Усы статьяның биринши бөлимине бола, жер участкаларын алып қойыў тәртибин бузыў, усындай ҳәрекетлер ушын ҳәкимшилик жаза қолланылғанынан кейин жүз берилген болса, базалық есаплаў муғдарының еки жүз есесинен еки жүз елиў есесине шекемги муғдарда жәрима ямаса үш жүз сааттан үш жүз алпыс саатқа шекем мәжбүрий жумыслар ямаса еки жылға шекем мийнет арқалы дүзетиў жумыслары менен жаза белгилеў нәзерде тутылмақта.

Статьяның екинши бөлиминде болса жуўапкершиликти қыйынласытырылған жағдайлар көрсетилген болып, жер участкаларын имарат, басқа да объектлер, объект ямаса  тереклер ямаса олардың бөлимлерин, зыянның орны усы мүлктиң базар баҳасы бойынша алдыннан ҳәм толық қапланбаған ҳалда бузып таслаўға себеп болса, бундай ҳәрекетлер ушын ҳәкимшилик жаза қолланылғанынан кейин ямаса бир қанша муғдарда зыян келтирген ҳалда жүз берилсе, белгили бир ҳуқықтан шекленген ҳалда үш жылға  шекем еркинен айырыў менен жазаланады.

Статьяның үшинши бөлиминде тап усындай ҳәрекетлер көп муғдарда зыян жеткерген ҳалда жүз берилген болса, айыпкер үш жылдан бес жылға шекем еркинен айырыў ҳәм төртинши бөлимине муўапық, тап усындай ҳәрекетлер көпшилик ушын қәўипли болған усылда ямаса оғада көп муғдарда зыян жеткерген  ҳалда жүз берилген болса, бес жылдан сегиз жылға шекем еркинен айырыў менен жазаланады.

Өзбекстан Республикасының Ҳәкимшилик жуўапкершилик ҳаққындағы кодекси жер участкаларын алып қойыў ушын жуўапкершилик көрсетилген 613– статьясы менен толықтырылмақта.

Нызамның қабыл етилиўи жер учатскасын алып қойыў тәртибине әмел етпеў ҳәм соның ақыбетинде мүлк ийелерине зыян жеткергени ушын жуўапкершиликти күшейтиў арқалы пуқара ҳәм исбилерменлик субъектлериниң мүлк ҳуқықы кепилликлери ҳәм нызамлы мәплерин тәмийинлеўге хызмет етеди. Нызам сенаторлар тәрепинен мақулланды.

Буннан кейин «Өзбекстан Республикасының Жынаят-процессуал кодексине жынаят процессинде қатнасыўшы пуқаралардың ҳуқық ҳәм еркинликлерин қорғаўды күшейтиўге қаратылған өзгерислер ҳәм қосымшалар киргизиў ҳаққынды»ғы Өзбекстан Республикасы нызамы да додалаў орайында болды.

Нызам менен оғада аўыр жынаятлар бойынша ўақыя жүз берген жерде тексериў, тергеў эксперименти, шахсты услаў, қорғаўшыдан ўаз кешиў, шахсты услаў процесинде өткерилетуғын жеке тексериў ҳәм басқа да жынаят ислегенликте  гүман етилип атырған шахсқа қолланылатуғын процессуал ҳәрекетлерди видеожазыў арқалы жазып алыў шәрт екенлиги белгиленбекте.

Қорғаўшыдан ўаз кешиў процеси мәжбүрий тәртипте видеожазыў арқалы жазылыўы нәзерде тутылып атырғанын айрықша атап өтиў зәрүр. Өз гезегинде видеожазыў материаллары мәлимлемеге қосымша етиледи. Соның менен бирге, қорғаўшының қорғаў астындағы шахс пенен жеке ушырасыўының видеожазыў арқалы жазылыўына жол қойылмайтуғынлығы белгиленди.

Нызамның қабыл етилиўи жәбирлениўшилер, гуўалар ҳәм жынаят процесиниң басқа қатнасыўшыларының ҳуқық ҳәм еркинликлериниң қорғалыўын беккемлейди. Сенаторлар нызамды мақуллады.

Соң «Ташкент қаласы ҳәм Ташкент ўәлаятында турақлы прописка етилиўи лазым болған шахслар – Өзбекстан Республикасы пуқаралары категорияларының дизими  ҳаққынды»ғы Өзбекстан Республикасының Нызамына өзгерислер ҳәм қосымшалар киргизиў ҳаққында»ғы Өзбекстан Республикасы нызамы көрип шығылды.

Атап  өтилгениндей, бул нызамда системаны реформалаўға  қаратылған жаңалықлар нәзерде тутылмақта. Атап айтқанда, «турақлы прописка» сөзлери «жасаў орны бойынша дизимге алыў» сөзлерине алмастырылмақта. Буннан тысқары, пуқараларға тек биринши ҳәм екинши дәрежедеги туўысқанлары жасап турған мәнзилине емес, ал олардың ийелигинде болған басқа мәнзилдеги турақ жай майданына да турақлы дизимге алыў имканияты жаратылмақта. Қалаберсе, ерли-зайыптың некеден кейин бир жыл даўамында биргелитке жасаў шәрти ҳәм бир жыл ишинде неке бийкар етилген жағдайда прописканы жоғалтыў бойынша қағыйдалар бийкар етилмекте.

Олий Мажлис палаталары, Өзбекстан Республикасы Президенти, Министрлер Кабинети тәрепинен ямаса Өзбекстан Республикасы Президенти менен келисилген ҳалда лаўазымларға сайланған, тайынланған, тастыйықланған пуқаралар ҳәм мәмлекетлик ҳәкимият  уйымларына, мәмлекетлик ҳәм хожалық басқарыў уйымларына, республикалық әҳмийетке ийе басқа да мәмлекетлик шөлкемлерге жумысқа усыныс етилип атырған жоқары тәжирийбели қәнигелер, тар қәнигеликтеги қәнигелер, сондай-ақ, олардың шаңарақ ағзалары белгиленген тәртипте турақлы прописка  етилгеннен соң, олар басқа жумысқа өтиўи ямаса лаўазымынан азат етилиўи жасаў орны бойынша турақлы дизимнен шығарылыўына алып келиўине байланыслы қағыйда шығарып тасланбақта.

Мәмлекетлик ҳәкимият уйымларында, мәмлекетлик ҳәм хожалық басқарыўы уйымларында ҳәм басқа да мәмлекетлик шөлкемлерде үзликсиз бес жыл ҳәм оннан аслам болған дәўир ўақтында жумыс алып барып атырған хызметкерлер (техникалық, хызмет көрсететуғын ҳәм өндирис  хызметкерлеринен  тысқары) тийисли уйым ямаса шөлкем басшысының мағлыўматнамасына бола, сондай-ақ, олардың шаңарақ ағзаларына турақлы дизимде турыў бойынша жаңа бәнт киргизилмекте.

Усы нызам менен Өзбекстан Республикасы пуқараларының пайтахтта турақлы  дизимге алыныўы тәртип-қағыйдалары либералластырылады. Сенаторлар  тәрепинен нызам мақулланды.

Буннан кейин сенат ағзалары «Өзбекстан Республикасының Ҳәкимшилик жуўапкершилик ҳаққындағы кодексине қыйтақ жер участкаларынан ақылға уғрас пайдаланылыўын тәмийинлеўге қаратылған қосымшалар ҳәм өзгерислер киргизиў ҳаққында»ғы нызамды додалады.

Нызам менен Ҳәкимшилик жуўапкершилик ҳаққындағы кодекс жерге ийелик етиўшиниң усынысына тийкарланып белгиленген аўыл хожалығы егинлерин егиў ҳаққында рәсмий ескертилгенине қарамастан қыйтақ жер участкасынан тийкарсыз түрде ақылға уғрас пайдаланбағанлығы ушын жуўапкершиликти нәзерде тутатуғын 651 – статья менен толықтырылмақта.

Бирақ,  бул норма әмелиятта түрлише талланыўына алып келиўи мүмкин. Соның ишинде, ондағы қыйтақ жер участкасынан «тийкарсыз түрде» ямаса «ақылға уғрас» пайдаланбағаны ямаса «нәтийжесиз» пайланыў сыяқлы түсиниклер нызам ҳүжжетлеринде ашылып берилмеген. Бул болса тийисли уйымлар тәрепинен жуўапкершиликке тартыўда коррупция ҳәм басқа да өз мәплеринен пайдаланыўға тийкар жаратады.

Ҳәзирги күнде мәмлекетимиз басшысының көрсетпесине тийкарланып ислеп шығылып атырған «Жеке меншик қыйтақ жер хожалығы ҳаққында»ғы нызам жойбарында жоқарыдағы сыяқлы нызам ҳүжжетлеримизде түсиниксиз мәселелерди ашып бериў, жеке меншик қыйтақ жерден нәтийжели пайдаланыў ҳәм халықтың дәраматын арттырыў мәселелерине айрықша итибар қаратылмақта.

Нызам менен Ҳәкимшилик жуўапкершилик ҳаққындағы кодекске киргизилип атырған қосымша тез күнлерде өзиниң актуаллығын ҳәм әҳмийетин де жоғалтады. Усы жағынан нызамнан бас тартыў ҳаққында қарар қабыл етилди.

Соң «Мәмлекетлик бажы ҳаққында» Өзбекстан Республикасы Нызамына өзгерислер ҳәм қосымшалар киргизиў ҳаққында»ғы Өзбекстан Республикасы нызамы көрип шығылды.

Нызам менен Өзбекстан Республикасында турақлы жасайтуғын ҳәм республиканың басқа регионларында турақлы пропискаға ийе болған Өзбекстан Республикасының пуқаралары  тәрепинен Ташкент  қаласы ҳәм Ташкент ўәлаятындағы жаңадан қурылған жайларда көшпес мүлк алды-саттысы шәртнамаларын рәсмийлестириў ушын мәмлекетлик бажының айрықша  ставкасы бийкар етилмекте.

Буннан тысқары, нотариал әмелиятта, атап айтқанда, келисимлерди тастыйықлаған ҳәм мийрас жумысларын рәсмийлестиргени ушын мәмлекетлик бажыны өндириўдиң өзине тән өзгешеликлерине анықластыратуғын өзгерислер ҳәм қосымшалар киргизилмекте. Нотариал ҳәрекетлерди әмелге асырғаны ушын болса өндирилетуғын айырым мәмлекетлик бажы төлемлериниң муғдарлары оптималластырылмақта.

Соның менен бирге, «Жумыстың айырым түрлерин лицензиялаў ҳаққында»ғы нызамға муўапық лицензия бергени ҳәм оның әмел етиў мүддетин созғаны ушын мәмлекетлик бажы өндирилиўи бойынша нызамға тийисли  қосымша киргизилмекте.

Оған бола, «Мәмлекетлик бажы ҳаққында»ғы  нызамға адвокатлық структуралары, олардың шөлкемлестириўшилик ҳүжжетлерине киргизилген өзгерислер ҳәм қосымшалар, юридикалық мәсләҳәтханалардың режелерин мәмлекетлик дизимнен өткергени ҳәм юридикалық мәсләҳәтханаларды есапқа алғаны ушын өндирилетуғын мәмлекетлик бажының ставкалары бойынша қосымша киргизилмекте.

Нызамның қабыл етилиўи мәмлекетлик бажының ставкалары оптималластырылыўы ҳәм мәмлекетлик бажыны өндириўдиң өзине тән белгилери анықластырылыўына  хызмет етеди. Сенаторлар нызамды мақуллады.

Соң «Баспа жумысы ҳаққында»ғы Өзбекстан Республикасы нызамы көрип шығылды.

Атап өтилгениндей, Өзбекстан Республикасы Президентиниң   2020-жыл 16-марттағы «Баспа ҳәм полиграфия тараўын буннан былай да раўажландлырыўға байланыслы қосымша  илажлар ҳаққында»ғы қарарында 2020-жыл 1-июльден баслап баспа жумысын лицензиялаў ҳәм полиграфия жумысын әмелге асырыў ушын  руқсат бериў тәртиплерин бийкар етип, баспа ҳәм полиграфия жумысын баслағанлығы ҳаққында ўәкилликли мәмлекетлик уйымды хабардар етиў системасын енгизиў белгиленген. Усы карардың талапларынан келип шығып, нызамдағы лицензиялаўға байланыслы нормаларды шығарып таслаў талап етиледи.

Сондай-ақ, сенаторлар нызамда электрон баспа өнимин таярлаў ҳәм тарқатыў тәртибин нәзерде тутатуғын нормалардың жоқ екенлигине итибар қаратты. Буннан тысқары, мәмлекетимизде динний мазмундағы материалларды таярлаўға Министрлер Кабинети жанындағы Дин ислери бойынша комитет тәрепинен өткерилген экспертизадан кейин ғана жол қойылады. Нызамды усы көзқарастан жаңа нормалар менен толықтырыў зәрүр, деп табылды.

Жоқарыдағыларға тийкарланып, «Баспа жумысы ҳаққында»ғы Өзбекстан Республикасы нызамын бийкарлаў ҳаққында қарар қабыл етилди.

Оннан соң сенаторлар Өзбекстанның Евразия экономикалық аўқамы (ЕАЭА) менен бирге ислесиўи мәселесин көрип шықты.

Бурын хабар етилгениндей, Министрлер Кабинети тәрепинен  берилген мағлыўматлар ҳәм есап-санақлар Сенат комиететлери ҳәм арнаўлы жумысшы топар мәжилислеринде жетекши эксперт ҳәм қәнигелердиң қатнасыўында терең таллаўлар тийкарында додаланды.

Буннан тысқары, Қарақлпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси, халық депутатлары ўәлаятлық, Ташкент қалалық және районлық ҳәм қалалық Кеңеслери  тәрепинен де додаланды. Жалпы мәжилисте де бул мәселе қызғын пикир-таласларға себеп болды.

ЕАЭА шеңберинде бирге ислесиўди жолға қойыў тәрепдарларының пикирине бола, бул шөлкем менен бирге ислесиў сыртқы саўда көлеминиң өсиўине, елимизде ири инвестициялық жойбарларды әмелге асырыў, аймақлық кластерлер, санаат ҳәм саўда зоналарын шөлкемлестириўде регионлараралық байланысларды раўажландырыў имканиятларын буннан былай да кеңейтеди.

Соның менен бирге, аўыл хожалығы өнимлерин ЕАЭАға ағза мәмлекетлерге бажыхана рәсмийлестириўин әмелге асырмай экспорт етиў имканияты жаратылады.

Және бир итибарлы тәрепи сонда, ЕАЭА менен бирге ислесиў транспорт-коммуникация ҳәм жүклер транзити тараўындағы мәплерине унамлы тәсир етеди. ЕАЭАға ағза мәмлекетлерде өз жумысын ислеп атырған пуқараларымызға кеңнен имканият жаратады.

Өзбекстанның ЕАЭАда «бақлаўшы мәмлекет» сыпатында қатнасыўы усы шөлкем шеңберинде алып барылып атырған жумыслардан хабардар болыўы ҳәм нәтийжеде таллаўлар тийкарында дурыс шешим қабыл етиў имканиятын береди.

Қарсы даўыс берген сенаторлар экономикамыздың бир қатар тармақларында өндирис пәтлериниң төменлеўи, белгили бир дәрежеде жумыс орынларының жоқ болыўы, инвестициялық жумыс ҳәм санааттағы модернизация процесслериниң төменлеўине алып келиўи мүмкин екенлигин билдирди. Сондай–ақ, белгили бир дәўирде жергиликли ислеп шығарыўшылар өнимлериниң баҳалары артыўына, олардың бәсекиге шыдамлылығына унамсыз тәсир етиўи және ишки базарда импорт өнимлери көлеминиң көбейиўин де атап өтти. Буннан тысқары, республиканың саўда сальдосы ҳәм төлем балансы жағдайының төменлеўи қәўпи бар екенлиги атап өтилди. Елимиз мәплери ушын Жәҳән саўда шөлкемине ағзалық мәселеси әҳмийетлирек екенлиги де айтып өтилди.

Қызғын ҳәм ашық пикирлесиў жуўмағында сенаторлар Өзбекстан Республикасының ЕАЭАда «бақлаўшы мәмлекет» статусында қатнасыў усынысын мақуллады.

Бул мәселе бойынша Олий Мажлис Сенатының тийисли қарары қабыл етилди.

Күн тәртибиндеги гезектеги мәселе 2017-2021-жыллары Өзбекстан Республикасын раўажландырыўдың бес тийкарғы бағдары бойынша Ҳәрекетлер стратегиясын «Илим, мәрипат ҳәм санлы экономиканы раўажландырыў жылы»нда әмелге асырыўға байланыслы мәмлекетлик бағдарламаның 2020-жыл биринши шерегиндеги орынланыўы бойынша Министрлер Кабинетиниң есабы көрип шығылды.

Улыўмалық қуны 18,2 триллион сум ҳәм 10,3 миллиард АҚШ долларына тең жойбарларды әмелге асырыў нәзерде тутылған Мәмлекетлик бағдарламаның орынланыўын тәмийинлеў ҳәм турақлы мониторинг алып барыў бойынша Ҳүкиметте бир пүтин системаның жаратылғанын атап өтиў орынлы. Пандемия дәўиринде республикамызда макроэкономикалық турақлылық ҳәм экономика тармақларының үзликсиз ислеўин тәмийинлеў, халық дәраматларының кескин төменлеп кетиўиниң алдын алыў мақсетинде Қаржы министрлиги жанында 10 триллион сум муғдарындағы Кризиске қарсы гүресиў қоры шөлкемлестирилип, бир қатар әмелий илажлар көрилген.

Бағдарламаға муўапық усы жылдың биринши шерегинде әмелге асырылыўы белгиленген 15 бәнттен 3 еўиниң орынланыў мүддети создырылған. Бул мәселе бойынша тийисли қарар қабыл етилди.

Соң сенаторлар Өзбекстан Республикасы Олий Мажлиси Инсан ҳуқықлары бойынша ўәкилиниң (омбудсманның) 2019-жылдағы жумысы ҳаққындағы есабын тыңлады.

Атап өтилгениндей, Ўәкил ҳәм оның регионаллық ўәкиллери тәрепинен 8 тийкарғы тараў бойынша жумыслар исленген. Атап айтқанда, инсан ҳуқықлары ҳаққындағы миллий нызам ҳүжжетлерин жетилистириў, оған әмел етилиўин мониторинг етиў, пуқаралардың мүрәжатларын көрип шығыў, халық ҳәм мәмлекетлик уйымлардың ўәкиллериниң ҳуқықый санасын ҳәм хабардарлығын арттырыў бойынша әҳмийетли илажлар әмелге асырылған.

Буннан тысқары, инсан ҳуқықларын ҳәм еркинликлерин қорғаў тараўында халықаралық бирге ислесиў, жазаны орынлаў мәкемелерине турақлы кирип турыў арқалы қыйнаў ҳәм басқа да аяўсыз, адамгершиликке жат ямаса қәдир-қымбатты кемситетуғын мүнәсибет және жазаның түрлерин қолланыўдың алдын алыў тараўында бир қатар жумыслар исленген. Мониоринг даўамында қамақта сақланып атырған шахслар менен жәмәәтлик тәртипте 3000 мыңнан аслам ушырасыўлар ҳәм 248 адам менен жеке тәртипте сөйлесиўлер өткерилген.

Сондай-ақ, мәжилисте сенаторлар тәрепинен Омбудсманның есабы сын көзқарастан таллаў түринде көрип шығылды. Атап айтқанда, Ўәкил тәрепинен шағымларды көрип шығыў ушын ўәлаят ҳәкимлерине 773 сораў  хаты жиберилген болса-да, олардың 180 нен асламына өз ўақтында жуўап берилмеген. 134 сораўға республикадағы министрликлер ҳәм уйымлар тәрепинен мүнәсибет билдирилмеген. Бул мәселелерге жуўапкершиликсиз пенен қатнас жасаған министрликлер ҳәм уйымларға тийисли илаж көриў бойынша Парламент палаталарына тийисли тәртипте мәлим етилиўи зәрүрлиги бойынша сөз болды.

Соның менен бирге, ҳуқық қорғаў уйымлары тәрепинен жынаятта гүман етилетуғынлар ҳәм тутқындағыларға нызамсыз тәсир илажлары көрилгенлиги ҳаққында 138 шағым келип түскенлиги, бундай унамсыз жағдайлардың тек ақыбетлерине ғана илаж көриў менен шеклениў емес, ал оларға алып келетуғын себеп ҳәм шараятларды сапластырыўға қаратылған системалы жумысларды алып барыў зәрүрлиги атап өтилди.

Инсан ҳуқықлары, еркинликлери ҳәм нызамлы мәплериниң бузылыўына алып келетуғын себеп және шараятларды анықлаў нәтийжелерине муўапық мәмлекетлик ҳәкимият ҳәм басқарыў уйымлары ўәкиллериниң мәлимлемесин тыңлаў мәселесин көрип шығыў ҳаққындағы усыныс пенен Олий Мажлис палаталарының комитетлерине мүрәжат етиў ўәкиллигин әмелге асырыў, Олий Мажлис палаталарының парламентлик қадағалаўды әмелге асырыўға байланыслы илажларында қатнасыў, оларға көрип шығылып атырған мәселелер бойынша материалларды бериў ҳуқықынан нәтийжели пайдаланыў тапсырылды.

Және бир тәрепи, 2019-жыл даўамында мәмлекетлик ҳәм жәмийетлик талаплар ушын жер участкаларын алып қойыў, пуқаралар өз ўақтында басқа турақ жай менен тәмийинленбеген ҳалда алып қойылғанлығы жағдайларының алдын алыўда Инсан ҳуқықлары бойынша ўәкил ҳәм оның регионаллық ўәкиллери тәрепинен өз ўақтында тийисли мәмлекетлик уйымлар ҳәм жергиликли мәмлекетлик уйымлар менен бирге ислесиў жумысларын алып барыў зәрүрлиги атап өтилди. Атап айтқанда, Омбудсманның жумысын буннан былай да жетилистириў, инсан ҳуқықларын ҳәм еркинликлерин қорғаў және қоллап-қуўатлаўға байланыслы бир қатар усыныслар билдирилди. Бул мәселе бойынша Сенаттың тийисли қарары қабыл етилди.

Жалпы мәжилисте Өзбекстан Республикасы Бас прокуроры прокуратура уйымларының 2019-жылдағы жумысы ҳаққындағы есабы да тыңланды.

Атап өтилгениндей, Өзбекстан Республикасы Президентиниң көрсетпелери тийкарында прокуратура уйымларын коррупциядан жырақ, ҳақыйқый халық прокуратурасына айландырыў, жумыс нәтийжелилигин түп-тийкарынан арттырыў бойынша бир қатар илажлар көрилген. Бәринен бурын, ҳадал, садық ҳәм профессионал хызметкерлердиң корпусын қәлиплестириўге байланыслы илажларды әмелде қолланыў басланған.

Нызамлардың орынланыўы үстинен қадағалаўды тәмийинлеў мақсетинде пуқараларға мәнзилли жәрдем көрсетиў, оларды қыйнап атырған машқалаларды әмелде сапластырыўға да айрықша итибар қаратылған.

Буннан тысқары, исбилерменликти раўажландырыў, экспортты кеңейтиў, сырт ел инвестицияларын тартыў сыяқлы турмыслық әҳмийетли мәселелерге тийкарғы әҳмийет берилип, 15 мыңнан аслам исбилерменниң бузылған ҳуқықларының тиклениўи ҳәм машқалаларының сапластырылыўы тәмийинленген.

Прокуратура уйымларының жумысын талланыў соны көрсетпекте, 2019-жылы билимлендириў тараўында тексерилген министрликлер менен уйымлардың 93 процентинде 16,7 миллиард сумлық финанслық нызам бузылыўшылықлар анықланып, бул көрсеткиш 2018-жылға салыстырғанда 2,5 есеге көбейген.

Соның менен бирге, нызамлардың орынланыўына тиккелей жуўапкер уйымлар тәрепинен оларға жүкленген ўазыйпалардың толық орынланбағанлығы орынларда көплеген машқалалардың келип шығыўына себеп болғанлығы анықланған. Мәселен, пуқаралардың турақ жайларының бузылыўы мүнәсибети менен тийисли компенсация төлемлериниң өз ўақтында ҳәм толық берилмеўи, тереклердиң нызамсыз кесилиўи, халықтың ҳақылы наразылықларына себеп болған. Бул бойынша прокурор тексериўлери ҳәм дәслепки тергеў даўамында жәми 2,3 триллион сум зыянлардың өндирилиўине ерисилген.

Бирақ экономикалық жынаятлар бойынша тергеў процесинде жынаятты ашыў менен бирге, жеткерилген зыянды өндириў, яғный урланған материаллық байлықларды таўып, нызамлы ийесине қайтарыўда кемшиликлер бар. Сонлықтан, сенаторлар тәрепинен «Абат аўыл» ҳәм «Абат мәҳәлле» бағдарламларында белгиленген илажлардың орынланыўы, әсиресе, қурылыс жумысларының сапасына ҳәм талапларына жуўап бериўи бойынша турақлы қадағалаў орнатыў зәрүрлиги көрсетилди.

Қурылыс тараўында коррупцияға байланыслы белгилер ақыбетинде жүз берип атырған бүлгиншиликлер, олардың себеплери менен шараятларды сапластырыў мәселелери кеңнен додаланды. Прокуратура уйымлары бул мәселелерде өз қадағалаўын буннан былай да күшейтиўи, оларға нызамлар менен берилген ўәкилликлерден кеңнен пайдаланыў зәрүрлиги атап өтилди.

Сондай-ақ, мәжилисте прокуратура уйымлары елимизде нызам үстинлигин тәмийинлеў ҳәм нызамлылықты беккемлеў бойынша жумыс нәтийжелилигин буннан былай да арттырыў зәрүрлиги көрсетилип, тийисли ўазыйпалар бойынша көрсетпелер берилди. Бул мәселе бойынша Сенаттың тийисли қарары қабыл етилди.

Соң Өзбестан Республикасы Орайлық банкиниң 2019-жылдағы жумысы ҳаққындағы Орайлық банк Басқармасы Баслығының есабы тыңланды.

Орайлық банк тәрепинен ишки базарда баҳалардың турақлылығын тәмийинлеў бағдарында экономикадағы инфляциялық процесслерди жылаўлаў және инфляция дәрежесине монетар факторлардың тәсирин азайтыўға қаратылған пул-кредит сиясатын әмелге асырыў бойынша жумыслар ҳаққында мағлыўмат берилди.

Атап өтилгениндей, есап бериў жылында социаллық бағдарламалар шеңберинде халықтың турақ жай шараятларын жақсылаў және исбилерменлик жумысын финанслық қоллап-қуўатлаў жумысларына айрықша итбар қаратылған. Қала берди, инвестициялық орталықты жақсылаў ҳәм экономикада узақ жыллар даўамында қәлиплескен инвестициялық жеделликти жоқары дәрежеде услап турыў мақсетинде сырт ел ҳәм миллий валютада ажыратылған кредит қаржыларының көлеми көбейген. Соның ишинде, 2019-жылы коммерциялық банклер тәрепинен сырт ел кредит линиялары есабынан 2,1 миллиард АҚШ доллары муғдарында кредитлер ажыратылған.

Өткен жыл даўамында коммерциялық банлердиң экономикаға ажыратылған жәми кредит қойылмалары 1,6 есеге көбейип, 2020-жыл 1-январь ҳалатына 208,6 триллион сумды қураған. Атап айтқанда, 2019-жылы исбилерменлик субъектлерине ажыратылған кредитлер 1,5 есеге артып 58,4 триллион сумға жеткен. Соның менен бирге, физикалық тәреплерге ажыратылған кредитлердиң қалдығы 1,6 есеге көбейген. Бул болса усы жылдың 1-январь ҳалатына 40 триллион сумды қураған.

Сондай-ақ, халықтың бәнтлигин тәмийинлеў ҳәм шаңарақлық исбилерменликти раўажландырыўға қаратылған социаллық бағдарламалар шеңберинде жәми 7,6 триллион сум, соның ишинде, тиккелей физикалық тәреплерге 4,9 триллион сум муғдарында жеңиллетилген кредитлер ажыратылған.

Банк системасында ликвидликти нәтийжели тәртипке салыў, экономиканы кредитлеў көлеминиң өсиў пәтин тең салмақлы етиў және кең көлемли коммуникациялық сиясат алып барыў арқалы экономикадағы инфляциялық басымлар менен күтилмеген жағдайларды азайтыўға қаратылған илажлар әмелге асырылған.

Мәжилисте сырт ел тәжирийбесинен келип шығып, төлемли системаның турақлылығын ҳәм раўажланыўын тәмийинлеў мақсетинде Орайлық банк және банклердиң жумысына байланыслы қабыл етилген нызамларға муўапық, 2020-жылы Орайлық банк тәрепинен айрықша итибар қаратылыўы зәрүр болған бир қатар ўазыйпалар да додаланды. Бул мәселе бойынша Сенаттың тийисли қарары қабыл етилди.

Буннан соң Өзбестан Республикасы Есап палатасының 2019-жылдағы жумысы ҳаққындағы есабы да тыңланды.

Атап өтилгениндей, Есап палатасы өткен жылдағы жумысы даўамында мәмлекетлик бюджеттиң орынланыўы, бюджет қаржыларынан мақсетли ҳәм нәтийжели пайдаланыў үстинен қадағалаў алып барған. Президент тапсырмаларының орынланыўы, стратегиялық кәрханалардың қатнасыўындағы инвестициялық жойбарлар сыяқлы мәселелер бойынша қадағалаў ҳәм таллаў илажларын әмелге асырған.

Атап айтқанда, Мәмлекетлик бюджетке қосымша 2,7 триллион сумлық дәрамат дәреклери анықланып, белгиленген қосымша дәрамат дәреклериниң аймақлар бойынша толық тәмийинлениўинде әмелий жәрдем көрсетилген. Бюджет қаржыларынан  1,1 триллион сумлық нызамсыз ҳәм нәтийжесиз қәрежетлер анықланып, соннан 150 миллиард сумының сапластырылыўы тәмийинленген.

Буннан тысқары, Өзбекстан Республикасы Президентиниң тапсырмалары, жоқары дәрежедеги сапарларының жуўмағы бойынша ерисилген 4 мыңнан аслам дерлик 130 миллиард АҚШ доллары баҳасындағы келисимлердиң әмелге асырылыўы бойынша қадағалаў алып барылған. Есап бериў жылында бир қатар кәрханалар ҳәм мәкемелер тәрепинен мәмлекетлик сатып алыўларға байланыслы нызам ҳүжжетлерине әмел етпей, тиккелей шәртнама арқалы 19,9 миллиард сум артықша жумсалғанлығы, импорт көлеминиң 24,9 процентке артып кеткенлиги, сыртқы саўдада кери қалдық дерлик 7 миллиард долларға жеткенлиги анықланған.

Сондай-ақ, мәжилисте сенаторлар тәрепинен Есап палатасының жумысын жетилистириўге байланыслы усыныслар билдирилди. Атап айтқанда, Сенат пенен биргеликте бюджет ҳәм бюджеттен тысқары қаржылар түсимлериниң толық екенлигин системалы түрде үйрениў ҳәм дәраматларды көбейтиў резервлерин анықлаўда заманагөй мәлимлеме технологияларын кеңнен қолланған ҳалда аралықтан қадағалаўды әмелге асырыў мақсетке муўапық екенлиги атап өтилди. Усы мәселе бойынша Олий Мажлис Сенатының тийисли қарары қабыл етилди.

Соң Сенат ағзалары биринши мәрте Инсан ҳуқықлары бойынша Өзбекстан Республикасы Миллий орайының 2018-2019-жыллары инсан ҳуқықлары бойынша халықаралық миннетлемелерге әмел етилиўиниң жағдайына байланыслы мәлимлемени тыңлады.

Атап өтилгениндей, Өзбекстан инсан ҳуқықлары тараўындағы 70 тен аслам халықаралық ҳүжжетке. соның ишинде, БМШтың 6 тийкарғы шәртнамалары ҳәм 4 факультативлик протоколына қосылған. Бул халықаралық ҳүжжетлердиң орынланыўы бойынша миллий баянатлар БМШтың Инсан ҳуқықлары бойынша кеңеси ҳәм шәртнамалық комитетлерине турақлы түрде усынылып барылған.

Кейинги дәўирде, әсиресе. Өзбекстан парламенти тәрепинен инсан ҳуқықлары бойынша әҳмийетли халықаралық-ҳуқықый ҳүжжетлер ратификацияланды. Атап айтқанда, Халықаралық мийнет шөлкеминиң 4 конвенциясы, Пүткил жер жүзилик интеллектуаллық мүлк шөлкеминиң 3 шәртнамасы ҳәм басқа да бир қатар халықаралық ҳүжжетлер тастыйықланды.

Елимизде усы халықаралық ҳүжжетлерде беккемленген инсан ҳуқықларына ҳәм еркинликлерине байланыслы нормаларды миллий нызамшылыққа имплиментациялаў, инсан ҳуқықлары бойынша миллий институтларды раўажландырыў бағдарында бир қатар унамлы жумыслар әмелге асырылған. Сондай-ақ, инсан ҳуқықларын қорғаўда пуқаралық жәмийети институтларының ролин арттырыўға айрықша итибар қаратылмақта.

Буннан тысқары, Өзбекстанның басламалары БМШ дәрежесинде қоллап-қуўатланғанлығы атап өтилди. Атап айтқанда, БМШ Бас Ассамблеясы тәрепинен «Мәрипат ҳәм диний кеңпейиллик» резолюциясының қабыл етилиўи Президентимиз тәрепинен усы халықаралық шөлкемниң 73-сессиясында алға қойылған баслама турмысқа енгизилгениниң әмелий белгиси болып есапланады.

2018-жыл ноябрь айында Самарқанд қаласында Азия регионында биринши мәрте Инсан ҳуқықлары бойынша Азия форумында БМШ Бас Ассамбелясының 73-сессиясының ҳүжжети сыпатында тастыйықланған Инсан ҳуқықлары бойынша Самарқанд декларациясы, сондай-ақ, 2019-жылы болса Ислам бирге ислесиў шөлкемине ағза мәмлекетлерде жаслар ҳуқықлары ҳаққындағы Ташкент декларациясы қабыл етилди.

Сондай-ақ, мәжилисте Өзбекстан 2021-2023-жылларға болған дәўирде БМШтың Инсан ҳуқықлары бойынша кеңесине ағзалық ушын кандидатурасын алға қойғанын есапқа алып, бул бойынша унамлы нәтийжеге ерисиў ушын тийисли барлық сиясий-дипломатиялық илажларды әмелге асырыў зәрүрлиги көрсетип өтилди. Бул мәселе бойынша Сенаттың тийисли қарары қабыл етилди.

Соң ҳәкимлер тәрепинен нызам ҳүжжетлериниң талапларына әмел етпей қарарларды қабыл етиў жағдайы бойынша Министрлер Кабинетине парламентлик сораўды жибериў ҳаққындағы мәселе де көрип шығылды.

Сенаттың суд-ҳуқық мәселелери ҳәм коррупцияға қарсы гүресиў комитети тәрепинен ҳәкимлердиң нызам ҳүжжетлери талапларына муўапық қарарлар қабыл етиў жағдайы үйренилди. Таллаўларға муўапық, бир ғана 2019-жылдың өзинде ҳәкимлердиң 3400 ден аслам қарарлары ҳақыйқый емес, деп табылған. Ҳәкимшилик судлар тәрепинен бул бойынша 2019-жылы жәми 2 992 ис көрилген болып, олардың 1 255 и (42 процент) қанаатландырылған. 2020-жылдың январь-февраль айларында болса 552 ис көрилген ҳәм олардың 248 и ямаса 45 проценти қанаатландырылған.

Келтирилген санлар соны көрсетип турыпты, мүрәжатлардың саны 10 процентке, оларды қанаатландырыў болса, яғный ҳәкимлердиң қарарларын ҳақыйқый емес деп табыў 3 процентке көбейип, бундай мүрәжатлардың дерлик 50 проценти қанаатландырылған.

Бул бойынша пуқаралардың наразы болып мүрәжат етиў саны ҳәм ҳәкимлердиң нызам ҳүжжетлериниң талапларына әмел етпей қарарлар қабыл етиў жағдайлары көбейген.

Район, қала ҳәкимлери ўәкилликке ийе болмаса-да, нызамға қайшы түрде имараталарды балансқа алыў ҳаққында, жер участкасын ажыратыў ўәкиллиги оларға берилмеген нормативлик-ҳуқықый ҳүжжетлерге тийкарланған ҳалда ажыратылып атырған жер майданын толық үйренилиўин тәмийинлемей жер ажыратыў бойынша қарарлар қабыл еткен.

Сондай-ақ, нызам ҳүжжетлерине бола жер участкаларының нызамға қарсы түрде алып қойылғанлығы мүнәсибети менен мүлк ийелерине зыян жеткергени ушын лаўазымлы шахсларға жуўапкерлик мәселелери қатаң белгиленбеген, ең әҳмийетлиси, оған ҳуқық қорғаў ҳәм басқа да мәмлекетлик уйымлар тәрепинен өз ўақтында мүнәсип итибар берилмеген.

Мүлк ийелериниң мүлкиниң сатылыўы ҳаққында ескертиўдиң алты айлық мүддетине әмел етпеў, мүлкшилик объекти ушын компенсация қаржыларын төлемей ямаса баҳасы бойынша тең мүлкти бермей мәжбүрий шығарып жибериў әдеттеги жағдайға айланған.

Жергиликли ҳкимият уйымлары ўәкиллериниң мүлк ийелерине көпшилик жағдайда қопал мүнәсибетте болыўы халықтың социаллық кейпиятына зыян жеткеретуғын фактор болмақта.

Бул мәселе бойынша Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинетине парламентлик сораўды жибериў бойынша Сенаттың тийисли қарары қабыл етилди.

Соң Сенат ағзалары Өзбекстан Республикасы Президентиниң «Экономиканы раўажландырыў ҳәм кәмбағаллықты қысқартыўға байланыслы мәмлекетлик сиясатты түп-тийкарынан жаңалаў илажлары ҳаққында»ғы пәрманын тастыйықлады.

Буннан тысқары, мәжилисте Олий Мажлис Сенаты Кенгашиниң қарарлары да тастыйықланды.

Соның менен Өзбекстан Республикасы Олий Мажлиси Сенатының төртинши жалпы мәжилиси өз жумысын жуўмақлады.

Өзбекстан Республикасы

Олий Мажлиси Сенатының

Мәлимлеме хызмети