ТОПЫРАҚҚАЛА

Б.Э. I–IV әә.

Топыракқала қалашасының көлеми 500х350 м. Төрт мүйешли, қаланың сыртынан ор қазылған, қорған пақсалары менен қоршалған, пақсалардың бийиклиги 8-9 м ге шекем жеткен.

Мүйешинде үш минаралы сарай бой тиклеп турған. Қаланың дәрўазасынан басланған көше қаланы екиге бөлип турған, көшениң еки тәрепи кварталларға (тийкарынан өнерментлердиң) бөлинген болып, оның бир бөлеги ибадатхана имаратлары менен толы болған. Қала имаратлардың биринде алтын жалатылған жезден исленген билезик кийгизилген таў қошқарының шақлары табылған, оның әтирапында (сыйға, ямаса басқа мақсетте) келтирилген көп муғдарда шийше ыдыслар, безениў буйымлары, алебастрдан исленген фигуралар (скульптура), пақсада сызылған сүўретлер (ойнап турған нықаплылар), «Əскерлер залы» нда – әскерлердиң фигуралары, ал, «Патшалар залы»нда – писпеген ылайдан исленген патшалардың скульптуралық фигуралары табылды.

 




ШЫЛПЫҚ

Б.Э. I–IV әә., Б.Э. IX–XI әә.

Шеңбер формасында салынған Шылпық естелиги Нөкис-Беруний автожолының бойында, Нөкистен 43 км қублада, Әмиўдәрьяның оң жағасында, бийиклиги 35-40 м болған тәбийий төбешик үстинде салынған.

Шылпықтың диаметри 65–79 м. Дийўаларының бийиклиги 15 м шамасында.

Б.Э. II–IV әсирлеринде зароастризм дини бойынша дахма сыпатында салынған ҳәм пайдаланылған.

IX–XI әсирлерде жергиликли халық оны белги бериўши минар сыпатында пайдаланған.

 




МИЗДАКХАН

Археологиялық- архитектуралық комплекс.

Б.Э.Ш. IV ə. – Б.Э.Ш. XIV ә.

Әййемги Миздахкан археологиялық-архитектуралық комплекси 200 га дан аслам аймақта, Хожели районының аймағында.

Оның тийкарғы бөлеклери Хожели қаласының қубла-батысындағы үш төбешикте жайласқан. Комплекске Гәўир-Қала, Шамун наби, Мазлумхан сулыў, Халифа Ережеп мақбаралары ҳ.б. естеликлер киреди. Археологиялық қазыў жумыслары даўамында сийрек ушырасатуғын осуар қойымшылықлар, теңгелер, ҳәр түрли хожалық буйымлары, шийше, алтыннан жоқары шеберлик пенен исленген буйымлар табылған.




ҚОЙҚЫРЫЛҒАН ҚАЛА

Ибадатхана-обсерватория.

БЭШ. IV ә. – б.э. IV ә.

Қойқырылған қала диаметри 80 м шеңбер формасында қурылған. Ортасында диаметри 44,4 м еки қабатлы имарат бой көтерип турған. Археологиялық қазыў жумыслары ортадағы имаратың астрономиялық изертлеўлер алып барыў ушын қурылғанлығын көрсетеди. Илимий болжаўларға қарағанда Фомальгаут жулдызы ең жақтылы жулдыз болып, Қойқырылған қаланың салыныўы сол астрал символға бағышланған. Фомальгаут араб тилинде «Қубладағы балықтың аўзынан аққан суўдың ақыры» деген мәнисти аңлатады. Яғный, жулдыздың суў стихиясы менен байланыслылығын аңлатады. Әййемги Хорезм дийқаншылығында суўға сыйыныўшылық (культ ) үлкен орын тутқан.

Қойқырылған қалада табылған керамикадан исленген статуя (адам мүсини) формасында исленген осуарийлер Өзбекстан халықлары тарийхы музейинде сақланбақта.