Korrupciyasız jasawdı úyreniw — rawajlanıwdıń tiykarı

Jaqında Prezidentimiz tárepinen qabıl etilgen «Ózbekstan Respublikasında korrupciyaǵa qarsı gúresiw sistemasın bunnan bılay da jetilistiriw ilajları haqqında»ǵı Pármanda bul tarawda hámmemizdiń dıqqatımızdı, itibarımızdı qaratıwshı tómendegi qatarlar bar:
«… Sońǵı jıllarıda elimizde korrupciyaǵa qarsı gúresiw tarawında áhmiyetli shólkem¬lestiriw-huqıqıy reformalar ámelge asırıldı. Xalıqtıń huqı¬qıy sanası hám huqıqıy máde¬niyatın arttırıwǵa jámiyette korrupciyaǵa mawasasız qatnas jasawdı qáliplestiriwge baǵdarlanǵan sistemalı ilajlar kórildi.
Sonıń menen birge, ekonomikanı jáne de ósiriw, xalıqtıń abadanlıǵın arttırıw, mám¬lekette investiciya ortalıǵın jaqsılaw baǵdarındaǵı strate¬giyalıq wazıypalardı sheshiw korrupciyaǵa qarsı gúresiw tarawında mámleketlik siyasattıń nátiyjeli ámelge asırılıwın támiyinlew hám de korrupciya kórinisleriniń sebep hám sharayatların saplastırıw boyınsha jańa sistemalı ilajlar kóriliwin talap etpekte».
Sonday-aq, Pármanda atap ótilgen bul jańa sistemalı ilajlar Mámleketlik baǵdarlamanı tastı¬yıqlaw, korrupciyaǵa qarsı gúresiw boyınsha respublika Uyımlararalıq komissiyaǵa usı tarawdaǵı huqıqbuzarlıqlar haqqında xabar bergen shaxslardı qorǵawdıń huqıqıy mexanizmlerin islep shıǵıw, korrupciyanıń payda bolıw sebepleri hám sharayatların túp-tamırı menen joq etiw boyınsha áhmiyetli wazıypalar belgilep berilgen, bul wazıypalar menen tanısıw arqalı mámleketimizde korrupciyasız jasawdıń barlıq ilajları kórilip atırǵanına gúwa bolamız.
Prezidentimiz Sh.Mirziyoev 2018-jıl 8-dekabrde Ózbekstan Respublikasınıń Konstituciyası qabıl etilgeniniń 26 jıllıǵına baǵıshlanǵan máre¬simde: «Korrupciya menen hesh qashan maqsetimizge erise almaymız. 1177 lawazımlı shaxs korrupciyaǵa qol urǵanı ushın juwapkershilikke tartıldı.
Televizorda hár kúni kórip atırsız: bankte, hákimiyatta, emlewxanada, prokuraturada, ishki isler uyımlarında korrupciya. Qashan bul kesellikten qutıla¬mız! Qashan pútkil mámleket bolıp oǵan qarsı gúresemiz!
Korrupciya menen Ózbekstan hesh qashan aldına qoyılǵan maqsetlerge erise almaydı. 1177 adam ¬ bul júdá úlken cifr. Bul ne degeni! Bul jámiyetimiz ádalat, hadallıq, juwapkershilik, xalıqtıń talabın qanaatlandırıw, xalıqqa xızmet etiw sıyaqlı túsiniklerden ele uzaqlıǵınan derek beredi», degen edi.
Usı orında atap ótiw kerek, shının aytqanda, xalqımızdıń sanasına tereń sińip ketken bul ádet korrupciya dep atalmasa da qanǵa sińip ketken dawasız dárt, dúzelmes bir awır kesellik ekenin túsinip jetpey atırmız.
Jas ǵana ana ulı yaki qızın balalar baqshasına alıp barar eken, tárbiyashıǵa álbette, bir sawǵa beriw kerek, dep oylaydı. Sonıń menen endi tárbiyashı balama jaqsı qaraydı, dep kewli qáterjam tartadı. Yaki endi ǵana mektepti pitkergen perzenttiń ákesi ulınıń joqarı oqıw ornına kiriwi ushın ómiri boyı jıynaǵan baylıǵın kimge, kim arqalı beriwdi, qalay etip bolsa da usı jol menen balasınıń oqıwǵa kiriwin oylaydı. Kekse ákesi yaki anası biytap bolıp qalǵan perzent yaki bolmasa balası qástelengen ata-ana shıpakerge bir nárse berse onıń dárti jeńillesip, shıpaker ata-anasınıń dártine dawa tabatuǵınday, perzenti de tez sawalıp ketetuǵınday jaǵdaylardı basınan keshiredi.
Usınday háreketleri menen olar hesh qashan men korrupciyaǵa qol urdım dep oylamaydı. Óziniń islegen háreketin júdá durıs bahalaydı. Ata-ananıń sawalıp ketiwi aldında pul ne bolıptı, janımdı da ayamayman, dep oylaydı. Student imtixanǵa tayar bolmasa, muǵallimge pul berip, baha qoydırıp aladı. Balalar baqshaları, joqarı oqıw orınları, emlewxanadaǵılar bolsa olardan bul aqshalardı alıp, men para aldım, korrupciyaǵa jol qoydım, mámleket nızamların buzdım, dep oylamaydı.
Hámme illet sonda, korrupciyanıń dáslepki tamırları endi ǵana turmısqa qádem qoyıp atırǵan perzentler ata-anasınıń bir nárse berseń múshkiliń ańsat boladı, degen túsinigi menen ósip, ulǵayadı. Mine, usınday háreketleri menen shańaraqta ata-ana óz perzentin bilip-bilmey korrupciya jolında tár¬biyalay baslaydı.
Haqıyqatlıqqa tik qaraytuǵın bolsaq, bunday jaǵdaylar hámme tarawlarǵa ótip, shırmatılıp ósetuǵın sarı shópke uqsap, jámiyetti pútkilley orap alǵan. Bul sarı shópti joq etip, onı ósiwden toqtatıwdıń ilajı bola ma! Biz búgin awa, álbette, boladı, dep juwap bere alamız.
Ásirese, keyingi úsh jıl dawamında bul tarawda alıp barılıp atırǵan tereń reformalar, korrupciya hám nızam buzıwshılıqtıń aldın alıw profilaktikası, kórilip atırǵan keskin ilajlar, «Korrupciyaǵa qarsı gúresiw haqqında»ǵı Ózbekstan Respublikası Nızamınıń ámel etip atır¬ǵanı pikirimizdiń ayqın dálili bolıp tabıladı.
Qaraqalpaqstanda da korrupciyaǵa qarsı alıp barılıp atırǵan mawasasız gúres jámiyet turmısında puqaralarımız tárepinen sergeklik, qıraǵılıqta kórinbekte. Huqıqbuzarlıqtıń aldı alınıp, olardıń sanı kemeymekte. Ásirese, Qaraqalpaqstan Respublikası prokuratura organları tárepinen ótken dáwir dawamında aymaqta shólkemlesken jınayatshılıq hám de korrupciyaǵa qarsı gúresiwdiń nátiyjeli ilajların kóriw, puqaralardıń huqıq hám erkinlikleriniń buzılıwınıń hám ekonomikaǵa zıyan jetkiziliwiniń aldın alıw, basqarıw hám hákimiyat uyım¬larınıń lawazımlı shaxslarınıń korrupciyalasqan jınayatların áshkar etiw, paraxorlıq hám de lawazımnan óz mápine paydalanıwǵa qarsı gúresiw baǵdarında keń kólemli jumıslar ámelge asırıldı. Áyne payıtta Komissiyanıń tiyisli mákemeler menen alıp barǵan ámeliy jumısları nátiyjesinde sońǵı jıllarda Qaraqalpaqstan Respublikasında korrupciyaǵa baylanıslı qozǵatılǵan hám sudqa ótkerilgen jıynayıy isler sanı ótken jıldaǵıǵa salıstırǵanda biraz kemeygen.
Tergew etilgen jınayat isleriniń juwmaǵı boyınsha tiyisli mákemelerge usınıslar kirgizilip, anıqlanǵan nızam buzıwshılıq jaǵdayların sap¬las¬tırıw ilajları kórilip barılmaqta. Jınayat islerin tergew procesinde mámleket hám jámiyet máplerine jetkerilgen milliard-milliard sumlıq zıyanlardıń óndiriliwi támiyinlengen.
Qaraqalpaqstan Respublikası vedomostvolararalıq komissiyası tárepinen xalıqtıń huqıqıy sanası hám huqıqıy mádeniyatın kóteriw, jámiyette korrupciyaǵa mawasasız múnásibetti qáliplestiriw boyınsha 6 mıńnan aslam ushırasıwlar, seminarlar hám dógerek sáwbetleri ótkerilgen. Korrupciyaǵa baylanıslı huqıqbuzarlıqlarǵa qarsı gúresiw hám olardıń aldın alıw, saplastırıw boyınsha ǵalaba xabar quralları arqalı mıńǵa jaqın materiallar járiyalanıp, kórsetiwler hám esittiriwler efirge berilgen.
Lekin, sonı ashıq aytıw kerek, bul ilajlar korrupciya tarawında Prezidentimizdiń párman, qararları belgilep bergen wazıypalardıń orınlanıwın támiyinlewdi tolıq qamtıp alıp atırǵan joq. Qaraqalpaqstanda bul baǵdarda islenetuǵın jumıslar júdá kóp ekenligin turmıstıń ózi kórsetpekte.
Biz keyingi payıtlarda huqıqıy sana, huqıqıy mádeniyattı kóteriw boyınsha júdá kóp aytıp atırmız. Mákeme hám shólkemler, oqıw orınlarında bul tarawda ótkerilip atırǵan ilajlar, tańlawlardıń esap-sanı joq. Durıs, ǵárezsizlik jıllarında tuwılǵan jańa áwlad, olardıń búgingi kún hám keleshekke bolǵan kózqarası, mámleket, xalıq, insan huqıqı, bárkamallıq haqqındaǵı túsinikleri basqasha. Demek, biz ótkerilip atır¬ǵan mánawiy, huqıqıy temadaǵı túrli ilajlarǵa kóbirek úlken áwlad wákillerin de qatnastırsaq, jas áwlad sanasına korrupciya túsinikleriniń kirip barıwınıń aldın alǵan bolar edik.
Korrupciyanıń tamırına eń dáslep úlken áwlad balta urıwı kerek. Olar óz paydası, óz mápi ushın mámleketimiz nızamların buzbawı kerek, Bunıń ushın biz qayta-qayta insan mánawiyatı haqqında aytıwdan sharshamawımız tiyis. Sebebi, mánawiyatlı insanda iyman-insap, isenim, kúsh boladı. Iyman-insaplı, mánawiyatlı adam hadallıq, tuwrılıq, ádalat túsiniklerin insannıń taza, pákize turmısında kóredi. Ol korrupciyaǵa qol urmaydı. Pútkil xalıq bunı kórip tur.
Prezidentimiz tárepinen baslanǵan korrupciyaǵa qarsı ayawsız gúres, ǵalaba xabar quralları, internet saytları arqalı efirge berilip atırǵan esittiriw, kórsetiwlerde óz kórinisin tappaqta. Yaǵnıy, byudjetti, xalıqtıń pulın tonap atır¬ǵan, para arqasında jeti áwladına jetetuǵın mal-dúnya toplap atırǵan korrupcionerler, ol prokuror ma, hákim be, ministr me, kim bolıwına qaramas¬tan, mámleketimiz nızamları aldında juwap bermekte. Júzlep jıynayıy isler qozǵatılıp atır. Kórip atırǵanımızday, ay sayın qaysıdur bir úlken ámeldar yaki xızmetker korrupciya batpaǵına batıp, para degen bále artınan jazaǵa tartılmaqta.
Totalitar dáwirden búgingi erkin hám azat turmısımızǵa ótip, qara daq, illet bolıp kiyatırǵan korrupciyaǵa qarsı gúresiw búgingi kúnniń eń áhmiyetli wazıypası bolıp tabıladı. Bul wazıypa tek huqıq qorǵaw uyımları xızmetkerlerinen ǵana emes, al, hár birimizden úlken juwapkershilikti talap etedi. Ata-ana, mákeme basshısı, nuranıylar, jámiyetlik shólkemler birgelikte bul illetke qarsı gúresiwde belsendi bolıwımız zárúr.
Prezidentimizdiń 2019-jıl 27-may kúni qabıl etilgen «Ózbekstan Respublikasında korrupciyaǵa qarsı gúresiw sistemasın bunnan bılay da jetilistiriw ilajları haqqında»ǵı Pármanı bul baǵdarda úlken baǵdarlama bolıp xızmet etetuǵınına gúman joq.

Gúlistan
ANNAQLÍChEVA,
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń deputatı, Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Senatı aǵzası.